Copëza të kometës së famshme Halley krijojnë çdo tetor një nga spektaklet më interesante astronomike, shiun e meteorëve Orionidë. Fenomeni rikthen në vëmendje edhe një histori të pazakontë të vitit 1910, kur kalimi i kometës pranë Tokës shkaktoi frikë nga një katastrofë globale, pasi astronomët zbuluan praninë e një gazi helmues në bishtin e saj.
Qielli i natës ofron një spektakël të veçantë gjatë muajit tetor, kur Toka kalon përmes grimcave të pluhurit dhe mbetjeve të lëna pas nga kometa Halley.
Këto grimca, që udhëtojnë në hapësirë përgjatë orbitës së kometës, hyjnë në atmosferën e Tokës me shpejtësi jashtëzakonisht të madhe dhe krijojnë vijat e ndritshme që njihen si meteorë ose, në gjuhën e përditshme, yje që bien.
Fenomeni quhet shiu i meteorëve Orionidë dhe përsëritet çdo vit, zakonisht duke arritur kulmin rreth datave 21 dhe 22 tetor.
Në kushte të favorshme, vëzhguesit mund të shohin rreth 10 deri në 20 meteorë në orë, megjithëse numri i dukshëm ndryshon në varësi të ndriçimit të Hënës, kushteve atmosferike dhe ndotjes nga dritat artificiale.
Meteorët udhëtojnë me shpejtësi rreth 66 kilometra në sekondë
Orionidët janë ndër meteorët më të shpejtë që mund të vëzhgohen gjatë vitit.
Grimcat e tyre hyjnë në atmosferën e Tokës me një shpejtësi prej rreth 66 kilometrash në sekondë, duke krijuar shkëlqime që zgjasin zakonisht vetëm disa çaste.
Disa meteorë lënë pas gjurmë të ndritshme që mund të qëndrojnë të dukshme për disa sekonda, ndërsa në raste më të rralla këto gjurmë mund të zgjasin edhe më shumë.
Herë pas here, fragmente më të mëdha krijojnë shkëlqime veçanërisht intensive, të njohura si meteorë të zjarrtë.
Megjithëse duken sikur vijnë nga drejtimi i yjësisë së Orionit, meteorët mund të shfaqen në pjesë të ndryshme të qiellit.
Për këtë arsye, ekspertët këshillojnë që vëzhguesit të mos përqendrohen vetëm në një pikë, por të ndjekin një pjesë sa më të gjerë të kupës qiellore.
Si mund të vëzhgohet shiu i meteorëve?
Sipas rekomandimeve të NASA-s, vëzhgimi i Orionidëve nuk kërkon teleskop apo dylbi.
Për të shijuar fenomenin, mjafton një vend me qiell të hapur dhe sa më larg ndriçimit të qyteteve.
Kushtet më të mira zakonisht krijohen gjatë orëve përpara agimit, kur qielli është i errët dhe yjësia e Orionit gjendet në një pozicion të favorshëm.
Ekspertët rekomandojnë që sytë të kenë rreth 30 minuta kohë për t’u përshtatur me errësirën.
Një pozicion i rehatshëm, mundësisht i shtrirë, ndihmon për të vëzhguar një pjesë më të madhe të qiellit.
Megjithatë, drita e Hënës mund t’i bëjë më të vështirë për t’u dalluar meteorët më të zbehtë, ndërsa retë dhe ndotja nga dritat artificiale mund ta kufizojnë dukshmërinë.
Për ata që nuk arrijnë ta shohin spektaklin në natën e kulmit, Orionidët mbeten aktivë deri më 7 nëntor, duke ofruar mundësi të tjera vëzhgimi.
Kometa që shkaktoi frikë nga fundi i botës
Pavarësisht bukurisë së këtij fenomeni, kometa Halley lidhet edhe me një nga episodet më të pazakonta të panikut publik në historinë e astronomisë.
Në vitin 1910, kur kometa iu afrua Tokës, lajmet për përbërjen kimike të bishtit të saj shkaktuan frikë në disa vende të botës.
Në fillim të atij viti, astronomët e Observatorit Yerkes në Wisconsin të Shteteve të Bashkuara studiuan për disa javë kometën që po afrohej.
Më 7 shkurt 1910, ata njoftuan se kishin identifikuar cianogjen në bishtin e saj.
Cianogjeni është një gaz toksik, prania e të cilit nxiti spekulime se kalimi i Tokës përmes bishtit të kometës mund të shkaktonte pasoja katastrofike.
Megjithëse shkencëtarët shpjegonin se materiali i bishtit ishte tepër i shpërndarë për të paraqitur rrezik, disa gazeta i paraqitën mundësitë teorike në mënyrë alarmuese.
Deklarata e një astronomi francez përhapi panik
Një rol të rëndësishëm në përhapjen e frikës pati astronomi francez Camille Flammarion.
Duke komentuar zbulimin e cianogjenit, ai ngriti mundësinë teorike që gazi të depërtonte në atmosferën e Tokës dhe të rrezikonte jetën në planet.
Deklarata e tij u përhap gjerësisht në shtypin ndërkombëtar.
Gazeta “The New York Times” publikoi një artikull me titullin “Bishti helmues i kometës”, ndërsa media të tjera vazhduan të trajtonin mundësinë e një katastrofe.
Edhe pse ekspertët e kohës përpiqeshin ta qetësonin publikun, lajmet alarmuese shkaktuan reagime të pazakonta.
Në disa vende, njerëzit filluan të merrnin masa për t’u mbrojtur nga një rrezik që në realitet nuk ekzistonte.
Pilula kundër kometës dhe sigurime për fundin e botës
Frika nga kalimi i kometës Halley u shfrytëzua edhe nga tregtarë që panë mundësi për përfitime financiare.
Në treg u shfaqën produkte që pretendohej se ofronin mbrojtje nga gazi helmues, përfshirë pilula të ashtuquajtura kundër kometës, maska kundër gazit dhe çadra mbrojtëse.
Disa njerëz mbyllën me kujdes dyert dhe dritaret e shtëpive, duke besuar se kështu mund të pengonin hyrjen e gazit.
Sipas Institutit të Historisë së Shkencës, disa fermerë gjermanë madje refuzuan të mbillnin tokat gjatë pranverës së vitit 1910, pasi mendonin se nuk do të mbijetonin deri në kohën e korrjes.
Në Los Angeles, një ndërmjetës financiar shiti sigurime të veçanta kundër kometës.
Policat premtonin pagesën e 500 dollarëve për familjet e personave që mund të humbnin jetën si pasojë e kalimit të saj.
Instituti raporton gjithashtu se paniku u lidh me raste vetëvrasjesh në të paktën katër vende, ndërsa disa njerëz të frikësuar u strehuan në puse për t’i shpëtuar kërcënimit të supozuar.
Këto rrëfime tregojnë se sa fuqishëm mund të ndikojnë informacionet alarmuese në sjelljen e publikut, veçanërisht kur fenomenet shkencore nuk kuptohen plotësisht.
Një familje mund të jetë strehuar në shpellë nga frika e kometës
Një tjetër episod interesant lidhet me disa vizatime të zbuluara në një shpellë në Porto Riko.
Studiuesit që kanë analizuar këto figura kanë sugjeruar se një familje mund të jetë strehuar nën tokë gjatë afrimit të kometës Halley.
Në vizatime paraqitet një kometë mbi një strukturë që ngjan me varr, ndërsa disa mbishkrime mbajnë datën 23 maj 1910.
Këto elemente kanë nxitur hipotezën se njerëzit që qëndruan në shpellë mund të kenë qenë të ndikuar nga frika e përhapur në atë periudhë.
Megjithatë, interpretimi mbetet një mundësi historike dhe jo një fakt i konfirmuar përfundimisht.
Toka kaloi pa rrezik përmes bishtit të kometës
Pavarësisht parashikimeve alarmuese, kalimi i Tokës përmes bishtit të kometës Halley në maj të vitit 1910 nuk shkaktoi asnjë katastrofë.
Shpjegimi shkencor ishte i thjeshtë: grimcat dhe gazrat në bishtin e kometës ishin aq të rralluar sa nuk përbënin kërcënim për atmosferën apo jetën në planet.
Ngjarja mbeti në histori si një shembull i mënyrës se si një zbulim shkencor mund të keqinterpretohet dhe të shkaktojë frikë të pajustifikuar.
Sot, astronomët kanë njohuri shumë më të avancuara mbi përbërjen dhe lëvizjen e kometave, ndërsa kalimet e tyre studiohen përmes teleskopëve dhe instrumenteve hapësinore.
Kometa Halley do të rikthehet në vitin 2061
Kometa Halley është një nga kometat periodike më të njohura dhe viziton pjesën e brendshme të Sistemit Diellor afërsisht çdo 76 vjet.
Ajo u pa për herë të fundit nga Toka në vitin 1986 dhe pritet të rikthehet në vitin 2061.
Deri atëherë, mbetjet që ka lënë përgjatë orbitës vazhdojnë të krijojnë fenomene të rregullta astronomike, përfshirë shiun e meteorëve Orionidë.
Ky spektakël është një kujtesë e lidhjes së vazhdueshme mes Tokës dhe trupave të tjerë të Sistemit Diellor.
Ndryshe nga frika që shoqëroi kometën në vitin 1910, sot Orionidët përfaqësojnë një mundësi për të vëzhguar një fenomen natyror dhe për të kuptuar më mirë lëvizjen e grimcave kozmike.
Copëzat e kometës Halley nuk paralajmërojnë fundin e botës. Ato krijojnë një spektakël të përvitshëm drite në qiell, duke rikthyer historinë e një komete që dikur ngjalli panik, por që sot vazhdon të magjepsë astronomët dhe dashamirët e universit. /GazetaExpress/