Cecilia Vicuña ishte vetëm 24 vjeçe kur mbërriti për herë të parë në Londër. Kishte ardhur nga Santiago me një bursë të British Council për të studiuar në Slade School of Art dhe planifikonte të qëndronte aq pak, sa nuk e kishte hapur as valixhen.
Por gjithçka ndryshoi në shtator të vitit 1973, kur grushti ushtarak i gjeneralit Augusto Pinochet rrëzoi presidentin e zgjedhur në mënyrë demokratike të Kilit, Salvador Allende.
Vicuña ishte mes një grupi të vogël studentësh kilianë në Londër që u përjashtuan menjëherë nga universitetet dhe pritej të largoheshin nga Britania.
Gjatë një seance në Home Office, avokatët që e përfaqësonin pa pagesë argumentuan se kthimi në Kili mund t’i kushtonte jetën. Para gjyqtarëve ata paraqitën edhe librin e saj të sapobotuar me art dhe poezi, “Saborami”, i cili dokumentonte pasojat e grushtit ushtarak.
Autoritetet i dhanë azil.
“Është një nga historitë kryesore të jetës sime”, thotë sot Vicuña. “Poezia ime përfundoi duke mbrojtur mirëqenien time.”
Më shumë se pesë dekada më vonë, Vicuña, tashmë 78 vjeçe dhe një nga artistet, poetet dhe aktivistet feministe më të njohura të Amerikës Latine, po rikthehet në Londër për ekspozitën e saj të parë të madhe në Mbretërinë e Bashkuar.
Ekspozita “Living Threads”, në Whitechapel Gallery, e rikthen pikërisht në zonën e Stepney Green, ku kishte jetuar si artiste e re.
“Në njëfarë mënyre, po kthehem për ta rijetuar përvojën time të parë”, thotë ajo.
Një Londër larg imazhit të saj legjendar
Londra që Vicuña gjeti në vitet ’70 ishte shumë ndryshe nga imazhi i “Swinging London” që atëherë promovohej në mbarë botën.
“Kur ecje nëpër rrugë, njerëzit ishin jashtëzakonisht të varfër”, kujton ajo. “Duhej të fusnin një monedhë për të ngrohur apartamentet e vogla. Kishte një ndjenjë trishtimi, sikur njerëzit nuk mund ta realizonin plotësisht potencialin e tyre.”
Megjithatë, gradualisht ajo filloi të krijonte lidhje me mërgimtarë nga Afrika, Lindja e Mesme, Greqia dhe Amerika Latine, shumë prej të cilëve kishin ikur nga revolucione të dështuara ose regjime represive.
Ajo zbuloi gjithashtu një komunitet të gjallë artistik dhe arriti të botonte në Londër librin e saj të parë, pasi ai ishte censuruar në Kili.
“Fillova ta dua Londrën”, thotë ajo.
Arti si rezistencë politike
Ekspozita e re përmbledh gjashtë dekada të krijimtarisë së Vicuñës në pikturë, tekstil, fotografi, instalacion dhe film.
Një pjesë e rëndësishme i kushtohet edhe jetës së saj politike në Londër, kur si artiste e re merrte pjesë në tubime sindikale dhe takime solidariteti.
Një sallë e veçantë i kushtohet organizatës Artists for Democracy, të cilën Vicuña e bashkëthemeloi në vitin 1974 me Guy Brett, David Medalla dhe John Dugger.
Organizata synonte solidaritetin me Kilin dhe me lëvizjet çlirimtare në vende të tjera të botës.
Në ekspozitë prezantohen dokumente, fotografi dhe materiale të shtypura që nuk janë ekspozuar më parë.
Vicuña thotë se historia e organizatës është treguar disa herë pa i dhënë asaj rolin që meritonte.
“Historia është treguar sikur unë të kisha qenë vetëm një vizitore e organizatës”, thotë ajo.
Përfshirja e saj filloi pasi artisti Conrad Atkinson e ftoi në një debat në ICA për të drejtat e artistëve dhe shitjen e veprave të artit.
E tronditur që diskutimi përqendrohej te paratë në një kohë kur artistë po vriteshin në Kili, Vicuña u ngrit dhe foli.
Pas takimit, Brett, Medalla dhe Dugger i dërguan një shënim.
“Unë propozova të krijonim një organizatë për demokracinë”, kujton ajo.
Vicuña thekson edhe kontradiktën që përjetoi në Britani: nga njëra anë, sipas saj, vendi e njohu me shpejtësi regjimin e Pinochetit; nga ana tjetër, sistemi juridik britanik i dha asaj mbrojtje dhe azil.
Veprat që u zhdukën gjatë mërgimit
Ekspozita rikthen edhe një kapitull të dhimbshëm të jetës së artistes: veprat që humbi gjatë mërgimit.
Vicuña kishte lënë punime te miq në Londër, Kili dhe Bogotá. Një arkë përmbante rreth 400 skulptura, të cilat më vonë përfunduan të hedhura.
“Isha zhvlerësuar si njeri dhe si artiste”, thotë ajo.
Disa nga këto vepra janë rikrijuar më vonë nga kujtesa dhe fotografitë.
Por Vicuña nuk i quan këto riprodhime apo rindërtime.
Për të, ato janë më afër një “rimishërimi”.
“Janë historitë dhe imazhet që duan të jetojnë përsëri”, thotë ajo.
Arti që lind për t’u zhdukur
Ideja e zhdukjes është qendrore në dy format artistike me të cilat Vicuña njihet më së shumti.
Që në vitet ’60, ajo nisi të krijonte ato që i quan “precarios” – punime të brishta dhe të përkohshme të ndërtuara me degë, pupla, gjethe, gurë, eshtra dhe mbetje të ndryshme.
Frymëzimi i parë erdhi kur ishte 17 vjeçe dhe ndodhej në një plazh në Kili, pranë një rafinerie nafte të ndërtuar mbi një varrezë të lashtë.
Aty nisi të mendonte mbi marrëdhënien mes detit, erës dhe objekteve, dhe mbi faktin se gjithçka është e përkohshme.
E vetmja vepër “precario” nga periudha e saj londineze që ka mbijetuar do të ekspozohet në Whitechapel.
“Të ruash dhe të zhdukesh nuk janë gjëra të kundërta”, thotë ajo. “Ajo që duhet ruajtur është vetëdija për zhdukjen.”
Quipu, fijet dhe kujtesa
Vicuña është e njohur gjithashtu për “quipu”-t e saj – instalacione të realizuara me fibra të palidhura dhe nyje, të frymëzuara nga sistemi i lashtë andin i regjistrimit dhe komunikimit.
Për dekada me radhë ajo e ka riinterpretuar këtë traditë.
Në Whitechapel do të ekspozohet edhe “Quipu Menstrual”, një instalacion monumental në ngjyrë të kuqe të thellë.
Ekologjia në qendër të artit të saj
Në dekadat e fundit, puna e Vicuñës është fokusuar gjithnjë e më shumë te ekologjia.
Ajo ka punuar me temën e ujit për më shumë se 50 vjet dhe e përshkruan situatën aktuale në Kili si shkatërruese, por jo pa shpresë.
Sipas saj, Amerika Latine ka pësuar humbje të mëdha të biodiversitetit për shkak të shfrytëzimit agresiv të natyrës.
“Ata i quajnë burime, por nuk janë burime. Është jetë”, thotë ajo.
Megjithatë, Vicuña thotë se sheh shpresë te brezi i ri kilian, veçanërisht te të rinjtë që e shohin të ardhmen e tyre në mbrojtjen e tokës dhe mjedisit.
Demokracia, interneti dhe inteligjenca artificiale
Vicuña mbetet fort politike edhe sot.
Ajo argumenton se demokracia në Perëndim nuk është praktikuar kurrë në mënyrë të plotë dhe përmend Kilin e Allendes si një nga shembujt e demokracisë pjesëmarrëse.
Sipas saj, shumë shoqëri indigjene kishin zhvilluar më herët modele të ngjashme, por ato u shkatërruan nga kolonizimi.
Ajo e sheh edhe internetin si një mundësi të humbur: një mjet që mund të kishte demokratizuar qasjen në dije, por që përfundoi duke u shndërruar edhe në hapësirë mbikëqyrjeje dhe dezinformimi.
Vicuña shpreh shqetësim edhe për inteligjencën artificiale, veçanërisht për faktin se zhvillimi i saj kontrollohet kryesisht nga kompani private dhe se, sipas saj, rregullimi nga qeveritë nuk po ecën me të njëjtin ritëm.
Nga margjinat drejt institucioneve më të mëdha të artit
Për dekada me radhë, Vicuña mbeti relativisht jashtë vëmendjes së institucioneve të mëdha të artit.
Kjo ndryshoi ndjeshëm në vitin 2017, kur u përfshi në Documenta në moshën 69-vjeçare.
“Ishte ngjarja që ma ndryshoi jetën”, thotë ajo. “Për herë të parë puna ime u pranua si diçka që kishte kuptim dhe rëndësi.”
Më pas fitoi Luanin e Artë për Arritje Jetësore në Bienalen e Venecias, pati një ekspozitë të madhe në Guggenheim dhe realizoi një instalacion monumental për Turbine Hall të Tate Modern.
Vepra e saj e vitit 2022, “Brain Forest Quipu”, përbëhej nga struktura të mëdha me lesh, litarë të nyjëtuar dhe objekte të nxjerra nga balta e lumit Thames.
Ajo ishte një elegji për gjuhët e humbura, kujtesën dhe shkatërrimin e qëllimshëm.
Sot, Vicuña e sheh rritjen e pranisë së grave dhe artistëve nga Amerika Latine, Azia dhe Afrika në muzetë e mëdhenj si një ndryshim real, por mbetet e kujdesshme.
“A do të thotë kjo që gratë do të vlerësohen vërtet si të barabarta? Do ta shohim”, thotë ajo.
Tani, më shumë se gjysmë shekulli pasi mbërriti në Londër si një artiste e re dhe përfundoi si refugjate politike, Cecilia Vicuña po kthehet në të njëjtën lagje ku nisi një kapitull vendimtar i jetës së saj.
Ekspozita në Whitechapel bashkon vepra që mbijetuan, vepra që u zhdukën dhe të tjera që janë rikrijuar pas dekadash.
“Shpresoj vërtet që kjo të jetë shëruese”, thotë ajo. /GazetaExpress/