**Kriza Energjetike Globale: Nga Puna në Shtëpi te Kursimi i Dushit – Lufta në Iran Godet Jetesën Botërore**
Lufta në Iran dhe ndërprerjet e pasojta në furnizimin me energji po ngadalësojnë ekonominë globale, duke detyruar vendet të ndërmarrin masa drastike për kursimin e energjisë dhe të kërkojnë burime alternative. Shumë shtete në Azi dhe Afrikë po rimendojnë politikat e punës nga shtëpia dhe masat stimuluese të zbatuara gjatë pandemisë COVID-19, ndërsa përballen me ndikimin e konfliktit.
**Azia në Vijën e Parë të Krizës**
Azia është në vijën e parë të krizës së karburantit, pasi blen mbi 80% të naftës së papërpunuar që kalon përmes Ngushticës së Hormuzit. Kjo ngushticë, një rrugë thelbësore detare, është bllokuar pothuajse plotësisht nga Irani që nga shpërthimi i luftës më 28 shkurt. Megjithëse asnjë vend i rajonit nuk ka zbatuar ende masa për punën nga shtëpia, disa qeveri kanë deklaruar se po i shqyrtojnë seriozisht.
Ministri i Energjisë i Koresë së Jugut, Kim Sung-whan, e vlerësoi si ide të mirë, më 24 mars, rekomandimin e Agjencisë Ndërkombëtare të Energjisë (IEA) që njerëzit të punojnë nga shtëpia. IEA, e cila ra dakord për një përdorim rekord prej rreth 400 milionë fuçish nafte nga rezervat strategjike për të përballuar krizën, ka paraqitur propozime për të lehtësuar presionin mbi çmimet e naftës, si puna nga shtëpia dhe shmangia e udhëtimeve ajrore. Drejtori Ekzekutiv i IEA-s, Fatih Birol, i përsëriti këto thirrje në një konferencë në Sidnej këtë javë.
Koreja e Jugut, një fuqi industriale, më 24 mars nisi një fushatë publike duke u kërkuar qytetarëve të shkurtojnë kohën e dushit, të karikojnë telefonat gjatë ditës dhe të përdorin fshesa me korrent gjatë fundjavave. “Ne do të konsultohemi me ministritë përkatëse dhe do të shqyrtojmë në mënyrë aktive masat për punën nga shtëpia,” theksoi Ministri i Energjisë Kim.
Filipinet, të cilat varen shumë nga nafta e Lindjes së Mesme për nevojat e tyre energjetike, shkurtuan javën e punës në disa zyra qeveritare në fillim të muajit. Presidenti Ferdinand Marcos shpalli gjendje të jashtëzakonshme kombëtare energjetike, duke theksuar se konflikti përbën një “rrezik të menjëhershëm” për furnizimin energjetik të vendit. Pakistani mbylli shkollat për dy javë dhe inkurajoi punën më shumë nga shtëpia. Kombi ishullor i Sri Lankës shpalli pushim zyrtar çdo të mërkurë për të ndihmuar në rritjen e furnizimit me karburant.
Singapori, një qendër financiare aziatike, u bëri thirrje qytetarëve dhe bizneseve të kalojnë në pajisje me efikasitet energjetik, të përdorin automjete elektrike dhe të vendosin temperaturën më të lartë në kondicionerët e tyre. Kryeministrja tajlandeze Anutin Charnvirakul urdhëroi burokratët të pezullojnë udhëtimet jashtë vendit, të vendosin temperaturat e kondicionerëve mbi 25 gradë Celsius, të shmangin kostumet dhe kravatat, të përdorin shkallët në vend të ashensorëve dhe të punojnë nga shtëpia.
**Mbështetje Financiare dhe Dilemat e Bankave Qendrore**
Disa vende janë drejtuar drejt masave stimuluese pasi rritja e kostove të karburantit ndikon negativisht në buxhetet familjare. Qeveria japoneze planifikon të shfrytëzojë 800 miliardë jen (5 miliardë dollarë) në fonde rezervë për të financuar subvencionet që synojnë mbajtjen e çmimeve të benzinës në rreth 170 jen për litër mesatarisht. Kjo masë pritet të kushtojë deri në 300 miliardë jen në muaj. Zelanda e Re do të ofrojë mbështetje të përkohshme financiare prej 50 dollarësh të Zelandës së Re (29.30 dollarë) çdo javë duke filluar nga prilli për familjet me të ardhura të ulëta.
Në Australinë fqinje, qindra stacione benzine po mbeten pa karburant për shkak të blerjeve në panik dhe mungesave, të cilat po godasin ndjeshëm zonat e largëta rajonale. Qeveria prezantoi legjislacion në parlament për të dyfishuar penalitetet për rritjen e paarsyeshme të çmimeve të karburantit. Disa vende aziatike kanë liruar gjithashtu benzinë dhe naftë nga rezervat e brendshme dhe kanë lehtësuar përkohësisht standardet e cilësisë për të rritur furnizimin.
Megjithatë, në kontrast të thellë me periudhën e pandemisë, bankat qendrore nuk po shpejtojnë të ulin normat e interesit. Përkundrazi, ato po konsiderojnë rritjen e tyre. Gjatë pandemisë, kërkesa u shemb, ndërsa tani, Banka Rezervë e Australisë ka rritur normat dy herë këtë vit, duke përmendur rreziqet energjetike si një rrezik material për inflacionin. Investitorët presin që Japonia, Britania dhe Evropa do të rrisin të gjitha normat e interesit në muajt e ardhshëm, dhe presioni mbi ekonomitë aziatike mund të jetë edhe më i mprehtë ndërsa monedhat e tyre bien kundrejt dollarit.
“Bankat qendrore përballen me një dilemë klasike politike kur çmimet e naftës rriten – inflacioni rritet, por rritja ekonomike mund të dobësohet,” tha Jennifer McKeown, kryeekonomiste globale në Capital Economics. “Përgjigja e duhur varet në mënyrë thelbësore nga arsyeja pse çmimet e naftës po rriten, sa i vazhdueshëm është shoku dhe nëse pritjet për inflacionin janë në rrezik.”
**Ndërlikimet në Afrikë**
Vende të ndryshme në Afrikë përballen me mungesa karburanti të shkaktuara nga ndërprerja e dërgesave të naftës dhe gazit natyror të lëngshëm përmes Ngushticës së Hormuzit, një rrugë kyçe për rreth një të pestën e furnizimeve globale me energji.
Mauritiusi, i varur nga lëndët djegëse fosile të importuara, po përballet me nivele të ulëta të naftës së rëndë pasi një dërgesë e pritur më 21 mars nuk arriti të mbërrinte, duke lënë rezerva për vetëm 15-20 ditë, siç deklaroi Ministri i Energjisë Patrick Assirvaden.
Në Kenia, Ministrja e Energjisë Opiyo Wandayi u bëri thirrje konsumatorëve të mos blejnë në panik, pavarësisht raportimeve nga shitësit e pavarur të karburantit se rreth 20% e pikave të shitjes kishin mungesë furnizimesh, pasi qeveria mbajti çmimet e pandryshuara.
Uganda gjithashtu po përballet me pakësimin e rezervave të karburantit, ndërsa kryeqyteti i Sudanit të Jugut, Juba, ka racionim të energjisë elektrike. Në Somali, taksistët “tuk-tuk” po braktisin punën për shkak të rritjes së çmimeve të karburantit dhe rënies së numrit të pasagjerëve.
Në Afrikën Perëndimore, Aliko Dangote i Nigerisë, njeriu më i pasur i Afrikës, paralajmëroi pas takimit me Presidentin Bola Tinubu se ndërprerjet e zgjatura mund të detyrojnë masa për punën nga shtëpia, ngjashëm me pandeminë COVID-19. Në Afrikën e Jugut, blerjet masive përpara rritjes së pritshme të çmimit të karburantit në prill po shkaktojnë mungesa të izoluara të naftës në stacionet e karburantit dhe midis fermerëve, sipas kreut të Shoqatës së Industrisë së Karburantit, Avhapfani Tshifularo.
Një pasojë tjetër e paparashikuar është rritja e biznesit për kompanitë e furnizimit me karburant për anije përgjatë bregdetit të Afrikës, pasi më shumë anije po devijojnë rreth Kepit të Shpresës së Mirë.