**SHBA investon miliarda në gaz në Ballkan, Kosova jashtë rrjetit të ri energjetik**
Ndërsa gazi natyror po shndërrohet në një mjet kyç për sigurinë energjetike të Evropës, Shtetet e Bashkuara po promovojnë fuqishëm projekte të reja në Ballkanin Perëndimor. Një rrjet i ri miliardash dollarësh po merr formë nga Shqipëria në Bosnjë e Hercegovinë, por në këtë hartë të re energjetike, Kosova mungon.
Gjatë pesë viteve të fundit, Kosova ka ndjekur një politikë të luhatshme dhe pa një drejtim të qartë lidhur me gazin natyror. Nga një projekt konkret me mbështetje amerikane, ai u refuzua në vitin 2021, për t’u rikthyer më pas diskutimet për mundësi të reja këtë vit. Ministrja e Ekonomisë, Artane Rizvanolli, shprehu në shkurt, gjatë Samitit Trans-Atlantik për Sigurinë e Gazit në Uashington, gatishmërinë e Kosovës për t’u furnizuar me gaz natyror nga SHBA, duke e cilësuar këtë bashkëpunim si “vendimtar” për një sektor të sigurt energjetik.
Për një vend si Kosova, ku rreth 90 për qind e energjisë elektrike prodhohet nga qymyri dhe vetëm 10 për qind vjen nga burimet e ripërtëritshme, gazi natyror shihet si një alternativë për të thyer varësinë e thellë nga një burim i vetëm.
Megjithatë, në javët e fundit, kur SHBA-ja dhe kompani amerikane kanë nënshkruar marrëveshje miliardëshe me disa vende të Ballkanit Perëndimor – përfshirë Shqipërinë, Kroacinë dhe Bosnjë e Hercegovinën – për të zgjeruar ndikimin energjetik në rajon, Kosova nuk ka qenë pjesë e kësaj vale investimesh. Një ndër projektet e rëndësishme është ndërtimi i një tubacioni gazi që synon shkëputjen e Sarajevës nga furnizimet ruse.
Sekretari amerikan i Energjisë, Chris Wright, e ka cilësuar këtë si një epokë të re bashkëpunimi me Evropën Qendrore dhe Lindore, duke theksuar se këto partneritete bazohen në mbështetjen e ndërsjellë për zgjerimin energjetik, e dëshmuar nga marrëveshjet me vlerë miliarda dollarë.
Edhe pse aktualisht pa një rol të qartë në këto zhvillime të fundit, Kosova nuk është jashtë vëmendjes së Shteteve të Bashkuara. I dërguari i posaçëm i Departamentit amerikan të Energjisë, Joshua Volz, deklaroi për Radion Evropa e Lirë se sistemi energjetik i Kosovës ka nevojë urgjente për modernizim, duke krijuar mundësi të mëdha për investime amerikane. Megjithatë, ai theksoi se projektet e mëdha varen nga vetë Kosova, përkatësisht nga përmirësimi i mjedisit biznesor dhe rregullator në vend.
“Duhet të bëhen hapa për t’i nxitur investimet private amerikane dhe financimet ndërkombëtare që të vijnë në Kosovë,” tha Volz, duke shtuar se Departamenti i Energjisë do të jetë i gatshëm të ndihmojë në ndërmjetësim sapo mjedisi i biznesit të bëhet më tërheqës. Ai shprehu optimizëm se lidhja e Kosovës me infrastrukturën rajonale të gazit është tashmë pjesë e diskutimeve.
Radio Evropa e Lirë i kërkoi Ministrisë së Ekonomisë së Kosovës informacion mbi planet apo afatet konkrete për lidhjen me rrjetin rajonal të gazit dhe bisedimet me zyrtarët amerikanë, por nuk mori përgjigje.
Aktualisht, Kosova përfiton nga programi Kompakt i Qeverisë amerikane, me vlerë mbi 230 milionë euro, i cili fokusohet në energjinë e pastër dhe stabilitetin e furnizimit. Si pjesë e këtij programi, vendi ka siguruar tashmë bateri me kapacitet të lartë për ruajtjen e energjisë. E ngarkuara me punë në Ambasadën amerikane në Prishtinë, Anu Prattipati, theksoi se ky investim është dizajnuar pikërisht për të adresuar furnizimin e paqëndrueshëm me energji në Kosovë, një problem që ndikon negativisht në biznese dhe familje.
Pesë vjet më parë, Kosova hoqi dorë nga një projekt për ndërtimin e infrastrukturës së gazit, i financuar nga Korporata e Sfidave të Mijëvjeçarit e SHBA-së. Në atë kohë, ministrja Rizvanolli deklaroi se “nevojiteshin më shumë informacione për të qenë të sigurt se ndërtimi i infrastrukturës së gazit është opsioni më i mirë për tranzicionin energjetik” dhe se “së pari bëhet Strategjia, e pastaj merren vendime për projekte specifike”. Strategjia e miratuar për vitet 2022-2031 parashikon mundësinë e lidhjes së Kosovës me rrjetet rajonale të gazit në të ardhmen dhe heqjen e qymyrit nga përdorimi deri në vitin 2050.
Për shkak se Kosova nuk ka dalje në det, ndërtimi i infrastrukturës së gazit kërkon bashkëpunim me vendet fqinje. Opsionet përfshijnë lidhjen me infrastrukturën e planifikuar në Shqipëri ose Greqi, veçanërisht përmes gazsjellësit TAP ose terminalit të gazit të lëngshëm në Vlorë.
Burim Ejupi, drejtor i Institutit për Politika Zhvillimore – Indep në Prishtinë, thotë se Kosova nuk e ka humbur plotësisht hapin, por ka mbetur prapa për shkak të mungesës së një qëndrimi të qartë politik. Ai thekson se gazi natyror, i cili lëshon rreth dy herë më pak dioksid karboni se qymyri gjatë djegies, do të ishte një mënyrë më e lehtë dhe më e shpejtë për tranzicionin energjetik dhe balancimin e sistemit. Sipas Ejupit, Kosova ka pasur tashmë infrastrukturë gazsjellësi në të kaluarën dhe ndërtimi i plotë i një infrastrukture të re mund të realizohet për 3 deri në 5 vjet me një kosto prej 200 deri në 400 milionë euro.
Brenda Shaffer, nga Qendra Globale e Energjisë pranë Këshillit Atlantik, thekson se sfida kryesore nuk është tubacioni, por sigurimi i burimit të gazit, i cili tashmë ekziston për Kosovën përmes Korridorit Jugor të Gazit nëpërmjet Shqipërisë. Ajo e trajton këtë si një çështje politike dhe prioritare, duke theksuar se siguria energjetike është thelbësore për sigurinë kombëtare.
Nga ana tjetër, Anne-Sophie Corbeau, nga Qendra për Politikat Globale të Energjisë në Paris, paralajmëron se kalimi nga qymyri te gazi nuk është zgjidhje automatike, pasi Kosova duhet të peshojë rrezikun e luhatjeve të tregut dhe mundësinë e zëvendësimit të një varësie me një tjetër. Ajo thekson rëndësinë e diversifikimit të vërtetë energjetik dhe jo thjesht kalimin nga varësia ruse në atë amerikane.
Megjithatë, Volz thekson se vendet që zgjedhin të bashkëpunojnë me SHBA-në për sigurinë dhe diversifikimin energjetik mund të presin rritje të investimeve të huaja, pasi prania amerikane shihet si një faktor stabiliteti dhe besueshmërie. Në këtë kontekst, gazifikimi mund të jetë shtysa e nevojshme për Kosovën për të dalë nga pasiguria energjetike dhe për t’u bërë më tërheqëse për investimet.