Eurostat: Shqipëria e Katërta, Kosova e Pesta në Evropë për Vdekjet nga Ndotja e Ajrit
Pavarësisht mungesës së një industrie të zhvilluar si ekonomitë e mëdha evropiane, Shqipëria renditet ndër vendet me pasojat më të rënda shëndetësore nga ndotja e ajrit. Sipas të dhënave të fundit të Eurostat për vitin 2023, vendi zë vendin e katërt në Evropë, me 129 vdekje të parakohshme për 100 mijë banorë, të shkaktuara nga ekspozimi ndaj grimcave të imëta PM2.5.
Vetëm Maqedonia e Veriut (146 vdekje për 100 mijë banorë), Bosnjë-Hercegovina (139) dhe Serbia (132) regjistrojnë nivele më të larta se Shqipëria. Ky tregues për Shqipërinë është më shumë se tre herë më i lartë se mesatarja e Bashkimit Evropian, e cila për vitin 2023 ishte 41 vdekje të parakohshme për 100 mijë banorë.
**Çfarë mat treguesi?**
Treguesi i Eurostat mat numrin e vdekjeve të parakohshme që lidhen me ekspozimin ndaj grimcave të imëta në ajër, të njohura si PM2.5. Këto grimca, me diametër më të vogël se 2.5 mikrometra, depërtojnë thellë në mushkëri, duke shkaktuar inflamacion ose përkeqësim të gjendjes së personave me sëmundje zemre dhe mushkërish. Vdekjet e parakohshme janë ato që ndodhin para moshës së pritshme të jetëgjatësisë, llogaritur sipas vendit, gjinisë dhe grupmoshës. Vlerësimet bazohen në metodologjinë e Agjencisë Evropiane të Mjedisit.
Grimcat PM2.5 krijohen kryesisht nga djegia e lëndëve të ngurta për ngrohje, aktivitetet industriale dhe transporti. Ekspozimi lidhet jo vetëm me praninë e industrisë së rëndë, por edhe me metodat e ngrohjes, cilësinë e karburanteve, moshën e automjeteve, djegien e mbetjeve dhe kushtet gjeografike që pengojnë shpërndarjen e ndotjes.
**Ballkani me nivelin më të lartë të ndotjes**
Të dhënat theksojnë një ndarje të qartë mes Ballkanit dhe Evropës Veriore e Perëndimore. Pas Shqipërisë, Kosova renditet me 121 vdekje për 100 mijë banorë, e ndjekur nga Mali i Zi me 89 dhe Kroacia me 75. Nivele të larta shënojnë edhe vende fqinje të BE-së, si Bullgaria (104), Greqia (98) dhe Rumania (74).
Në fund të renditjes gjenden vendet nordike: Finlanda me vetëm një vdekje të parakohshme për 100 mijë banorë, Suedia me dy, Estonia me tre dhe Norvegjia me katër. Islanda ka tregues zero. Shqipëria regjistron një normë rreth 129 herë më të lartë se Finlanda, mbi gjashtë herë më të lartë se Portugalia dhe pothuajse pesë herë më të lartë se Gjermania.
**Pse Maqedonia e Veriut ka nivelin më të lartë?**
Maqedonia e Veriut kryeson listën evropiane me 146 vdekje të parakohshme për 100 mijë banorë. Sipas OECD-së, përqendrimi mesatar vjetor i PM2.5 atje arriti në 22.3 mikrogramë për metër kub në vitin 2021, niveli më i lartë në Ballkanin Perëndimor dhe më shumë se katër herë mbi udhëzimin e Organizatës Botërore të Shëndetësisë (OBSH).
Burimet kryesore të ndotjes përfshijnë djegien e linjitit për prodhimin e energjisë, industrinë, automjetet e vjetra e të pakontrolluara, djegien e mbetjeve në natyrë dhe ngrohjen e banesave. Banka Botërore thekson se ngrohja e banesave është një nga burimet më të rëndësishme të ndotjes në Ballkanin Perëndimor, veçanërisht gjatë dimrit. Në Maqedoninë e Veriut dhe Kosovë, sektori rezidencial gjeneron gati gjysmën e emetimeve të PM2.5. Pozita gjeografike e qyteteve, si ajo e Shkupit, e rëndon situatën, pasi kushtet atmosferike dhe terreni favorizojnë grumbullimin e ndotësve pranë sipërfaqes.
**BE ka përgjysmuar vdekjet, por diferencat mbeten të mëdha**
Ndërkohë, në Bashkimin Evropian, numri i vdekjeve të parakohshme të lidhura me PM2.5 ka shënuar rënie të ndjeshme gjatë dy dekadave të fundit. Nga rreth 423,600 vdekje në vitin 2005, ky numër ra në 182,400 në vitin 2023. Megjithatë, pavarësisht këtij përmirësimi, hendeku mes vendeve mbetet i thellë, me Evropën Juglindore dhe Lindore që mbartin një barrë shëndetësore dukshëm më të lartë se vendet nordike dhe ato të Evropës Perëndimore.
**Objektivi për vitin 2030**
Ky tregues lidhet me Objektivin e Zhvillimit të Qëndrueshëm (SDG 11) për qytete dhe komunitete më të qëndrueshme, duke synuar uljen e ndikimit negativ mjedisor të qyteteve, me theks të veçantë në cilësinë e ajrit. Objektivi evropian është që deri në vitin 2030 të reduktohen me të paktën 55% ndikimet shëndetësore nga ndotja e ajrit, të matura përmes vdekjeve të parakohshme nga PM2.5, krahasuar me vitin 2005. Pragu i përcaktuar për BE-në është rreth 190,600 vdekje në vitin 2030. Me 182,400 vdekje të regjistruara në vitin 2023, BE-ja në tërësi ka arritur tashmë nën nivelin e synuar, por situata mbetet e ndryshme nga një vend në tjetrin.