Pasi ka realizuar dokumentarë për emra si David Bowie, Radiohead dhe Joy Division, regjisori Grant Gee i është kthyer një tjetër figure të jashtëzakonshme të muzikës: pianistit legjendar të jazz-it Bill Evans.
Por këtë herë ai nuk ka zgjedhur formën dokumentare.
Filmi i ri, “Everybody Digs Bill Evans”, është një dramë biografike që përqendrohet jo te gjithë karriera e Evans, por te disa prej muajve më të errët të jetës së tij, kur muzika pothuajse u zhduk nga përditshmëria e pianistit.
Nga Radiohead te Bill Evans
Në vitin 1997, Grant Gee realizoi videoklipin e “No Surprises” të Radiohead, ku Thom Yorke shfaqej duke kënduar brenda një helmete të mbushur gradualisht me ujë.
Në tri dekadat që pasuan, Gee realizoi një sërë filmash për artistë si Radiohead, David Bowie, Joy Division, shkrimtarin turk Orhan Pamuk dhe autorin gjerman WG Sebald.
Filmat e tij kanë shpesh një qasje ëndërrimtare dhe introspektive, duke eksploruar artin, kujtesën, vendin dhe presionin që jeta krijuese ushtron mbi artistët.
“Është një formë narrative që e kam përdorur vazhdimisht”, thotë Gee.
“Një personazh nis në një gjendje të caktuar, një krizë zhvillohet gradualisht, publiku e sheh atë krizë në mënyrë pothuajse forenzike, por me empati, dhe më pas personi kthehet në diçka të ngjashme me gjendjen fillestare, vetëm se i transformuar.”
Një film për momentin kur Evans nuk mund të luante më
Bill Evans konsiderohet një prej pianistëve më me ndikim në historinë e jazz-it.
Stili i tij introspektiv dhe lirik ndihmoi në ndryshimin e mënyrës se si pianoja përdorej në jazz, ndërsa ai ishte një nga zërat kryesorë të albumit historik “Kind of Blue” të Miles Davis.
Evans solli gjithashtu në jazz një ndjeshmëri harmonike të frymëzuar nga kompozitorë si Claude Debussy.
Megjithatë, filmi i Gee nuk përpiqet të tregojë gjithë jetën e tij.
Historia përqendrohet në vitin 1961, pas vdekjes së kontrabasistit Scott LaFaro, një humbje që e goditi aq fort Evans sa për një periudhë nuk ishte në gjendje as të ulej para pianos.
“Është, në njëfarë mënyre, historia e asaj që ndodh kur muzika ndalet”, thotë regjisori.
Gjithçka nisi nga një fotografi
Interesi i Gee për Evans nuk nisi fillimisht nga muzika, por nga një fotografi.
Në një libër të vjetër me fotografi të Lee Friedlander, regjisori pa një imazh të realizuar në fund të vitit 1961 ose fillim të vitit 1962.
Evans shihej i përkulur mbi piano, ndërsa basisti dhe bateristi i tij i ri buzëqeshnin pas tij.
“Bill ishte në qendër, dukej tepër elegant, si një djalë i Ivy League, por njëkohësisht dukej i përhumbur, i tronditur dhe jashtëzakonisht i përqendruar”, kujton Gee.
“Në atë moment nuk kisha dëgjuar as për Bill Evans, por ndjeva se duhej të zbuloja gjithçka për të dhe pse dukej aq i tronditur.”
Romani që i dha formë filmit
Përgjigjen e gjeti te romani “Intermission” i Owen Martell, i frymëzuar nga ngjarje reale.
Libri ndjek muajt kur Evans, i paralizuar emocionalisht nga humbja e LaFaros, largohet përkohësisht nga muzika.
Fillimisht qëndron me vëllain e tij në New York, më pas shkon te prindërit e pensionuar në Florida, përpara se të rikthehet në Manhattan dhe në jetën e tij të varur nga heroina, së bashku me partneren Ellaine.
Për Gee, adaptimi i romanit ishte edhe një mundësi për t’u larguar nga kufijtë e dokumentarit.
“Në dokumentar mësohesh të punosh me çfarëdo situate që të del përpara. Nuk ke skenar dhe duhet të reagosh ndaj asaj që thonë njerëzit”, shpjegon ai.
“Në një film artistik, çdo plan është i organizuar, i ndriçuar dhe i koreografuar.”
Një film muzikor që pothuajse nuk ka muzikë
Gee donte gjithashtu të shmangte një nga klishetë më të zakonshme të filmave biografikë për muzikantë.
“Shpesh humbas interesin kur fillojnë të tregojnë aktorin duke luajtur muzikën”, thotë ai.
Pikërisht për këtë arsye, fillimisht mendoi që “Everybody Digs Bill Evans” të ishte një film për një muzikant ku nuk do të kishte pothuajse fare performanca muzikore.
Në fund, megjithatë, vendosi të përfshinte disa.
“Nuk pata aq guxim, ose ndoshta aq çmenduri, sa ta çoja idenë deri në fund. Duhet t’u tregosh njerëzve se përse bëhet gjithë kjo zhurmë rreth tij.”
Filmi përfshin disa rikrijime të shkurtra të muzikës së Evans, përfshirë edhe kompozimin e tij më të njohur, “Waltz for Debby”, të shkruar për mbesën e tij të dashur.
Anders Danielsen Lie si Bill Evans
Rolin kryesor e interpreton aktori norvegjez Anders Danielsen Lie.
Sipas Gee, ngjashmëria mes tij dhe Evans është e jashtëzakonshme.
“Anders ka të njëjtën strukturë trupore dhe kockore si Bill. Ka të njëjtin intensitet të qetë dhe, kur hyn në personazh, duket frikshëm shumë si ai.”
Por ngjashmëria nuk është vetëm fizike.
Danielsen Lie është gjithashtu mjek i kualifikuar dhe, deri vonë, punonte si mjek i përgjithshëm në Oslo. Përveç kësaj, është muzikant i talentuar.
Kur Gee i ofroi rolin, aktori i tregoi se kishte dëgjuar muzikën e Bill Evans që nga fëmijëria dhe kishte transkriptuar solo të tij në piano që kur ishte adoleshent.
“Everybody Digs Bill” ka edhe një kuptim më të errët
Titulli i filmit është marrë nga albumi i vitit 1959 “Everybody Digs Bill Evans”.
Në pamje të parë tingëllon si një deklaratë celebruese: të gjithë e duan Bill Evans.
Por Gee sheh edhe një kuptim tjetër.
“Të gjithë e vëzhgojnë Bill-in, të gjithë përpiqen të kujdesen për të dhe ai nuk arrin ta përballojë këtë.”
Për regjisorin, ekziston një lidhje mes këtij filmi dhe dokumentarit të tij të vitit 1998 për Radiohead, “Meeting People Is Easy”.
Ai film tregonte një grup në kulmin e suksesit, por të rraskapitur nga intervistat, turnetë dhe presioni i famës.
“Muzikantët shpesh janë vërtet vetvetja vetëm kur luajnë muzikë”, thotë Gee.
“Filmi për Bill Evans dhe ai për Radiohead kanë të përbashkët faktin se tregojnë artistë të detyruar të jetojnë në një trajektore ku ndihen shumë më pak rehat.”
Varësia nga heroina pa romantizim modern
Një nga temat më delikate të filmit është varësia e rëndë e Evans nga heroina.
Gee thotë se nuk donte ta interpretonte historinë përmes gjuhës bashkëkohore terapeutike të varësisë.
“Në vitet 1960, personat e varur shiheshin më shumë si kriminelë sesa si njerëz me një sëmundje”, shpjegon ai.
“Por njëkohësisht kishte edhe një lloj romantizimi të botës së nëndheshme.”
Regjisori përmend intervista të Evans nga fundi i viteve 1970, kur pianisti shpesh shmangte diskutimin për muzikën e tij të viteve 1950 dhe 1960 dhe fliste me më shumë entuziazëm për historitë e sigurimit të drogës.
Ai madje mburrej se kishte një dokument fals policie, të cilin ua tregonte shpërndarësve kur kishte probleme me ta.
Dy vetëvrasje që e përndoqën deri në fund
Filmi është kryesisht bardhezi dhe zhvillohet në vitin 1961, por herë pas here kalon në ngjyra të forta për të treguar episode nga vitet 1970.
Aty zbulohet se dekada e fundit e jetës së Evans u shënua nga dy vetëvrasje.
Partnerja e tij Ellaine vrau veten në vitin 1973.
Në vitin 1979, edhe vëllai i tij Harry, figura e qëndrueshme që për vite ishte përpjekur ta mbante në këmbë, i dha fund jetës.
Vetë Evans vdiq në vitin 1980, në moshën 51-vjeçare, nga një kombinim problemesh serioze shëndetësore, përfshirë cirrozën, pneumoninë, ulçerën dhe hepatitin e patrajtuar.
Pas vdekjes së tij, kritiku Gene Lees e përshkroi luftën e pianistit me drogën si “vetëvrasjen më të gjatë në histori”.
Gee nuk pajtohet me këtë interpretim.
“Unë dhe Anders kemi folur shumë për këtë gjatë realizimit të filmit. Të dy mendojmë se Evans ishte tepër i disiplinuar në artin e tij për ta parë jetën në atë mënyrë.”
“Suicide Is Painless” merr një kuptim të dhimbshëm
Në vitet e fundit të jetës, Evans interpretonte shpesh një version instrumental të “Suicide Is Painless”, këngës së njohur nga seriali i tij i preferuar televiziv, “MAS*H”.
Pas vdekjes së vëllait të tij Harry, kjo këngë mori një domethënie veçanërisht të rëndë.
“Sipas njerëzve që e dëgjuan në ato ditë, mënyra se si luante pas vdekjes së Harryt nuk tingëllonte aspak si Bill Evans”, thotë Gee.
Për rikrijimin e një performance të vitit 1979, produksioni angazhoi pianistin uellsian Joe Webb.
Ai krijoi një interpretim të rëndë, të zhurmshëm, agresiv dhe virtuoz, shumë ndryshe nga eleganca e zakonshme e Evans.
Amerika e viteve 1960 u rikrijua në Irlandë
“Everybody Digs Bill Evans” është një produksion anglo-irlandez, pjesërisht i financuar nga Screen Ireland.
Megjithatë, pjesa më e madhe e filmit është xhiruar në County Cork në Irlandë, ku produksioni arriti të rikrijojë apartamente të Manhattanit, zona rurale të New Yorkut dhe Florida-n me diell.
Kasti është kryesisht irlandez, ndërsa dy emra të mëdhenj amerikanë, Bill Pullman dhe Laurie Metcalf, interpretojnë prindërit e Evans.
Por territori i vërtetë i filmit nuk është New Yorku apo Florida.
Është bota e brendshme e një artisti që papritur nuk mund të arrijë më te ajo gjë që e ka bërë gjithmonë të ndihet vetvetja.
Një fund me ironi: “Lucky to Be Me”
Filmi përfundon me Evans duke interpretuar “Lucky to Be Me”, këngë nga muzikalja “On the Town” e Leonard Bernstein.
Pas gjithë dhimbjes, varësisë dhe humbjeve që historia ka treguar, vetë titulli – “Me fat që jam unë” – tingëllon pothuajse mizor.
Gee e pranon ironinë.
“Më pëlqeu pikërisht kjo. Mendova se ishte interesante dhe e ëmbël njëkohësisht. Pas gjithçkaje që kemi kaluar, ishte e rëndësishme të kishte një ngritje të vogël në fund.”
“Everybody Digs Bill Evans” nuk është thjesht një film për një pianist të madh.
Është një histori për një artist që humbet përkohësisht lidhjen me atë që i jep kuptim jetës – dhe për përpjekjen e dhimbshme për ta gjetur përsëri muzikën kur ajo ka heshtur. /GazetaExpress/