I shkruar përgjatë rreth 20 vjetësh, romani i ri monumental i China Miéville ndërthur spiunazhin e Luftës së Ftohtë, tragjedinë familjare dhe të mbinatyrshmen në një vepër jashtëzakonisht ambicioze, të errët dhe intelektualisht sfiduese.
“The Rouse” paraqitet si një roman që ka qenë “20 vjet në krijim”. Dhe kjo është edhe më mbresëlënëse kur merret parasysh se gjatë së njëjtës periudhë Miéville ka botuar gjashtë romane të tjera, mes tyre “The City & the City” dhe “The Book of Elsewhere”, këtë të fundit të shkruar së bashku me Keanu Reeves, si dhe novela, seri romanesh grafike, një libër për fëmijë, tregime dhe dy vepra jofiksionale.
Megjithatë, “The Rouse” përfaqëson një hap të ri në karrierën e tij.
Për nga ambicia, serioziteti moral dhe guximi stilistik, ky roman shkon shumë përtej etiketave të zakonshme si “new weird” apo “fantazi spekulative”. Në shkallën dhe dendësinë e tij, Miéville tashmë mund të krahasohet më mirë me autorë si Roberto Bolaño apo Mircea Cărtărescu.
Rezultati është një roman maksimalist, kompleks, çorientues dhe shpesh shqetësues, në një kohë kur edhe vetë realiteti duket gjithnjë e më surreal.
Fillimi duket si realizëm social
Lexuesit që njohin veprat e mëparshme të Miéville mund të habiten nga 100 faqet e para.
Në fillim, “The Rouse” duket pothuajse si një roman i realizmit social.
Ngjarja zhvillohet në Londrën e viteve 1970. Maureen, e njohur si Maur, mbetet shtatzënë dhe vendos ta mbajë fëmijën.
Djali i saj, Ewan, rritet mes komikëve “Rupert Bear” dhe “Starlord”, programeve televizive britanike si “Steptoe and Son” dhe “Rentaghost”, ushqimit kinez dhe atmosferës sociale të kohës.
Gjithçka është shumë tokësore dhe e njohur.
Ewan rritet, por duket se nuk arrin ta gjejë plotësisht vendin e vet në jetë. Në fund vendos t’i bashkohet ushtrisë.
Dhe pikërisht para faqes së 100-të, Miéville e godet lexuesin me kthesën që ndryshon gjithçka: Ewan vdes në një bazë ushtarake, në atë që zyrtarisht paraqitet si vetëvrasje.
Në atë çast romani shkruan, në mënyrë simbolike, “FUNDI”.
Por në fakt historia e vërtetë sapo ka filluar.
Përpara mbeten më shumë se një mijë faqe.
Portretizimi i dhimbjes është i jashtëzakonshëm
Përshkrimi i pikëllimit të Maur është një nga pjesët më të fuqishme të librit.
Me kalimin e kohës ajo kupton se vdekja e të birit nuk mund të zhbëhet. Por mendja vazhdon të kërkojë qoftë edhe një sekondë pushimi nga ajo dhimbje.
Në një nga fragmentet më të forta, Maur mendon se nuk kërkon që Ewan të rikthehet, por vetëm një minutë të vetme në të cilën fakti se ai ka vdekur të mos jetë e vetmja gjë që ekziston brenda saj.
Këtu Miéville e trajton humbjen jo thjesht si emocion, por si një gjendje të re ekzistence.
Diçka po fshihet në Shackingham Barracks
Shpejt zbulohet se Maur nuk është prindi i vetëm që ka humbur një fëmijë të lidhur me bazën ushtarake Shackingham Barracks.
Ajo përfshihet në një rrjet mbështetës me familje të tjera të pikëlluara dhe fillon të kuptojë se ka pasur një numër të pazakontë vetëvrasjesh.
Dyshimi është i qartë: dikush po fsheh diçka.
Maur lidhet me gazetarin investigativ Jock, me një prind tjetër të pikëlluar, Cybill, dhe më vonë me Stallo, një ish-operativ ushtarak që ka dalë kundër sistemit.
Që në fillim të romanit, babai i Maur e kishte paralajmëruar: “Qëndro larg punëve të të vdekurve”.
Në atë kohë ajo mendonte me humor se ai thjesht nuk dëshironte që vajza e tij të bëhej punonjëse funerali.
Vetëm më vonë kupton se paralajmërimi ishte shumë më literal dhe shumë më i frikshëm.
Çfarë është “The Rouse”?
Titulli i romanit vjen nga një sinjal me borie i përdorur në ushtri për t’i thirrur ushtarët në detyrë dhe që dëgjohet gjithashtu pas “Last Post”.
Por në roman, kuptimi i tij shkon shumë më larg.
“The Rouse” nënkupton edhe një lloj zgjimi nga bota e të vdekurve.
Gradualisht, Maur zbulon se aparati i errët shtetëror dhe ushtria kanë një interes të thellë në fenomene paranormale.
Dhe këtu romani kalon nga drama familjare në spiunazh të Luftës së Ftohtë, horror dhe metafizikë politike.
Një histori paralele që shtrihet nëpër botë
Historia e Maur zhvillohet paralelisht me atë të Allardyce, një ushtar me lidhje me anën më misterioze dhe të frikshme të aparatit ushtarak.
Përvojat e tij e çojnë romanin nga Malaja në Kenia, Akhalkalaki dhe Ishujt Falkland, ndërsa në sfond shfaqen aleatë amerikanë jo gjithmonë të besueshëm, si dhe struktura sekrete sovjetike dhe kineze.
Megjithatë, kjo shtrirje globale nuk përdoret vetëm për spektakël.
Miéville e lidh gjeopolitikën me atë që ai e quan “demokracia radikale e vdekjes” dhe “revolucionariteti i vdekjes”.
Pyetja qendrore bëhet gjithnjë e më shqetësuese: pse ushtria interesohet kaq shumë për fantazmat dhe jetën pas vdekjes?
Pa zbuluar pjesët më të rëndësishme të historisë, romani sugjeron se vdekja dhe të vdekurit mund të përdoren si një lloj burimi.
Dhe, siç ndodh shpesh te Miéville, edhe ata që janë “çliruar” nga jeta dhe vuajtja përfundojnë të ekspozuar ndaj logjikës së shfrytëzimit dhe komercializimit.
Kthesa përfundimtare e romanit është veçanërisht e zgjuar.
Një roman jashtëzakonisht i pasur në gjuhë
Edhe në aspektin gjuhësor, “The Rouse” është një vepër ambicioze.
Vetë emrat janë të mbushur me kuptime. Cybill të kujton Sibyl, profeteshën e mitologjisë greke, ndërsa Maur tingëllon afër fjalës franceze “mort” – vdekje.
Proza e Miéville ka qenë gjithmonë baroke, e pasur dhe shpesh ezoterike, por këtu ajo kombinohet me zhargon, detaje historike dhe lojëra gjuhësore.
Një nga personazhet, shkencëtarja Dr Croome, shpik fjalën “inodus” si të kundërtën e “exodus”.
Ajo gjithashtu tallet me idenë se fjalët kanë aq shumë fuqi sa pretendojnë njerëzit që punojnë me to.
Miéville shmang me qëllim shpjegimet e drejtpërdrejta për shumë fenomene.
Për shembull, ushtarët përdorin termin “lesprys”, që rrjedh nga “l’esprit de corps”, por që tingëllon njëkohësisht si diçka misterioze dhe mbinatyrore.
Kjo mungesë shpjegimi e ruan ndjesinë sikur gjithmonë po ndodh diçka në cep të shikimit të lexuesit.
Edhe parashtesa “un-” përdoret vazhdimisht si motiv: të mos shohësh, të zhbësh, të mos shkruash, të mos hapësh.
Mohimi futet kështu edhe në vetë strukturën e gjuhës.
Jehona nga John le Carré
Romani përmban edhe një homazh të hollë ndaj John le Carré.
Bota e spiunazhit te le Carré është më pak paranormale, por të dy autorët ndajnë një interes të ngjashëm për errësirën, lodhjen dhe paqartësinë morale të Luftës së Ftohtë.
Ashtu si te le Carré, lexuesi nuk mund të jetë kurrë plotësisht i sigurt se cilit krah i përket një personazh apo se kujt mund t’i besohet.
Por kjo është vetëm një pjesë e vogël e rrjetit të jashtëzakonshëm të referencave që Miéville ndërton.
Në roman shfaqen tekste të gjetura, poezi konkrete dhe referenca ndaj veprave të harruara të letërsisë së çuditshme dhe fantastike.
Është një libër që kërkon shumë nga lexuesi, por edhe e shpërblen atë.
Një roman i madh, inteligjent dhe vërtet i frikshëm
“The Rouse” është emocional, intelektualisht ambicioz dhe në disa momente jashtëzakonisht i frikshëm.
Ai është njëkohësisht histori për pikëllimin e një nëne, roman spiunazhi, horror paranormal, kritikë politike dhe meditim mbi vdekjen.
Pas dy dekadash pune, Miéville ka krijuar një vepër që nuk mund të futet lehtë në një zhanër të vetëm.
Siç shkruan vetë autori në roman: “Jeta është vetëm prologu i një historie me fantazma”.
“The Rouse” duket pikërisht si një roman që do të vazhdojë të jetojë gjatë pasi të keni kthyer faqen e fundit. /GazetaExpress/