**Anëtarësimi i Kosovës në Këshillin e Evropës: Pengesat e Gjykatës Speciale dhe Asociacionit**
Procesi i anëtarësimit të Kosovës në Këshillin e Evropës, i bllokuar prej më shumë se dy vjetësh, mund të gjejë një shtysë përmes konsultimeve me Bashkimin Evropian lidhur me ndryshimet në Ligjin për Dhomat e Specializuara. Këto diskutime shihen si një mundësi për të rikthyer besimin e partnerëve evropianë dhe për t’i dhënë impuls anëtarësimit.
Ekspertë të çështjeve evropiane theksojnë se mënyra se si Kosova trajton këto ndryshime do të dëshmojë përkushtimin e saj ndaj sundimit të ligjit dhe respektimit të detyrimeve ndërkombëtare, çështje kyçe për anëtarësimin në Këshillin e Evropës. Kosova ishte pranë anëtarësimit në këtë organizatë në vitin 2024, por procesi ngeci për shkak të kërkesave politike të disa shteteve anëtare, sidomos lidhur me themelimin e Asociacionit të komunave me shumicë serbe.
Ndonëse konsultimet për Ligjin e Dhomave të Specializuara dhe anëtarësimi në Këshillin e Evropës janë dy procese formalisht të ndara, njohësit i vlerësojnë ato si të lidhura politikisht. Ramadan Ilazi, nga Qendra Kosovare për Studime të Sigurisë (QKSS), thotë se vendet që vendosin për anëtarësimin e Kosovës në Këshillin e Evropës janë të njëjtat që përcjellin nga afër përmbushjen e detyrimeve ndërkombëtare të saj.
Megjithatë, një zgjidhje e mosmarrëveshjes me BE-në për ndryshimet ligjore nuk do të nënkuptonte automatikisht zhbllokimin e anëtarësimit. Vendimi përfundimtar mbetet në duart e shteteve anëtare të Këshillit të Evropës, ndërsa kërkesat e tyre politike, veçanërisht ato lidhur me Asociacionin, mbeten të pazgjidhura.
**Zhvillimet rreth Ligjit për Gjykatën Speciale**
Më 5 nëntor, komisionarja evropiane për Zgjerim, Marta Kos, konfirmoi bisedimet e Bashkimit Evropian me Qeverinë e Kosovës për ndryshimet në Ligjin për Dhomat e Specializuara, të njohura edhe si Gjykata Speciale. Pavarësisht kësaj, Qeveria nuk ka ofruar detaje publike apo përgjigje për pyetjet rreth zhvillimeve dhe përmbajtjes së këtyre bisedimeve. Kryeministri Albin Kurti, më 10 nëntor në Forumin e Paqes në Paris, nuk iu referua drejtpërdrejt ndryshimeve ligjore, por theksoi se pakënaqësitë me aktgjykimin e Gjykatës Speciale duhet të adresohen përmes apelimit.
Ndryshimet në ligj, të iniciuara nga Partia Demokratike e Kosovës (PDK), u miratuan në Kuvend më 6 tetor, pas protestave kundër aktgjykimit dënues të shkallës së parë ndaj katër ish-krerëve të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës (UÇK). Më 16 shtator, Gjykata Speciale në Hagë dënoi ish-presidentin Hashim Thaçi dhe ish-kryeparlamentarin Jakup Krasniqi me nga 26 vjet burgim, ish-kryeparlamentarin Kadri Veseli me 18 vjet dhe ish-deputetin Rexhep Selimi me 13 vjet burgim për krime lufte.
Ndryshimet ligjore synojnë kufizimin e juridiksionit të Gjykatës Speciale dhe ndryshimin e disa dispozitave që lidhen me procedurat dhe dënimet. BE-ja i kundërshtoi ato, duke paralajmëruar se bien ndesh me detyrimet ndërkombëtare të Kosovës dhe mund të cenojnë pavarësinë e gjykatës.
Më 22 tetor, presidentja e Kosovës, Vjosa Osmani, e ktheu ligjin në Kuvend për rishqyrtim, vendim që u mirëprit nga BE-ja. Sipas Rregullores së Kuvendit, komisioni përgjegjës ka katër javë afat nga pranimi i ligjit për të përgatitur raportin për seancë plenare. Komisioni Evropian, në raportin e 4 nëntorit, paralajmëroi se ndryshimet e propozuara ngrenë shqetësime serioze për detyrimet ndërkombëtare të Kosovës, pavarësinë e gjyqësorit, mbrojtjen e viktimave dhe dëshmitarëve, si dhe llogaridhënien për krimet e luftës.
Engjëllushe Morina, hulumtuese e lartë për politika në Këshillin Evropian për Marrëdhënie me Jashtë, paralajmëron se ndryshimet në Ligjin për Dhomat e Specializuara mund të kthehen në pengesën e radhës për Kosovën në rrugën drejt Këshillit të Evropës. Ajo thekson se Kosova, me institucionet e saj të qëndrueshme, duhet të intensifikojë bashkëpunimin me BE-në dhe angazhimin diplomatik, duke paralajmëruar për rrezikun e humbjes së përkrahjes nëse nuk veprohet shpejt, sidomos duke pasur parasysh zgjedhjet nacionale në shumë vende anëtare në vitin 2027.
Për Ilazin, konsultimet me BE-në paraqesin një mundësi për të dëshmuar gatishmërinë e Kosovës për të trajtuar shqetësimet e partnerëve evropianë përmes dialogut dhe institucioneve. Ai thekson se ndryshimet e njëanshme do të forconin rezervat ekzistuese, ndërsa konsultimet serioze do të fuqizonin argumentin e Kosovës për anëtarësim. Ilazi vlerëson se shqetësimet për mënyrën se si Dhomat e Specializuara e kanë administruar procesin gjyqësor janë legjitime, por duhet të adresohen përmes dialogut dhe mekanizmave institucionalë, jo përmes ndryshimeve të njëanshme ligjore. Ky qëndrim u pasqyrua edhe në një deklaratë të përbashkët të nënshkruar nga Ilazi dhe 20 akademikë e aktivistë më 1 nëntor, ku kërkohej trajtimi i shqetësimeve në Hagë duke respektuar të drejtat e të akuzuarve, drejtësinë për viktimat dhe detyrimet ndërkombëtare.
**Asociacioni: Pengesa e mbetur politike**
Përtej debatit për Gjykatën Speciale, një tjetër pengesë politike vazhdon ta mbajë pezull anëtarësimin e Kosovës në Këshillin e Evropës: Asociacioni i komunave me shumicë serbe. Më 16 prill 2024, Asambleja Parlamentare e Këshillit të Evropës rekomandoi pranimin e Kosovës me 131 vota pro, 29 kundër dhe 11 abstenime. Megjithatë, një muaj më pas, aplikimi i saj nuk u përfshi në rendin e ditës të takimit të Komitetit të Ministrave – organit që merr vendimin përfundimtar.
Disa shtete anëtare, përfshirë Gjermaninë dhe Francën, kërkuan që Kosova ta dërgonte për vlerësim në Gjykatën Kushtetuese draft-statutin e Asociacionit, të përgatitur nga BE-ja, si dëshmi e përkushtimit ndaj marrëveshjeve të dialogut me Serbinë. Ndonëse qeveria fillimisht e kundërshtoi kërkesën, ish-ministrja e Punëve të Jashtme, Donika Gërvalla, njoftoi më pas dërgimin e një letre në Këshillin e Evropës, duke paralajmëruar dorëzimin e draft-statutit në Gjykatën Kushtetuese deri në fund të majit 2024. Por, ky veprim nuk mjaftoi për të zhbllokuar procesin.
Ramadan Ilazi shpjegon se kërkesa për Asociacionin nuk ishte kriter formal për anëtarësim, por një kusht politik i vënë nga disa shtete anëtare. Ai thekson se rekomandimi pozitiv i Asamblesë Parlamentare dëshmoi përmbushjen e standardeve kryesore nga Kosova, duke e vendosur problemin aktual tek mungesa e besimit politik, që kërkon punë të vazhdueshme dhe të koordinuar.
Nuk ka konfirmim publik se shtetet që e vendosën Asociacionin si kusht politik, kanë hequr dorë nga kjo kërkesë. As Ministria e Punëve të Jashtme e Kosovës e as Këshilli i Evropës nuk kanë dhënë përgjigje për pyetjet e Radio Evropa e Lirë lidhur me statusin e Asociacionit si kusht dhe hapat e nevojshëm për sigurimin e mbështetjes. Sipas Morinës, kushti i Asociacionit “është ende aty”, ndërsa mbetet të shihet se si do ta trajtojë Kosova këtë çështje në dialogun me Serbinë.
Edhe Ilazi thotë se për disa shtete evropiane, Asociacioni mbetet tregues i gatishmërisë së Kosovës për t’i përmbushur detyrimet e marra në dialog. Ai vlerëson se dërgimi i draft-statutit në Gjykatën Kushtetuese nuk duhet të shihet si lëshim politik, por si një mekanizëm për të garantuar përputhshmërinë e çdo zgjidhjeje me rendin kushtetues të Kosovës dhe karakterin unitar të shtetit. Megjithatë, ky hap duhet të bëhet me garanci paraprake politike nga partnerët kryesorë evropianë dhe Shtetet e Bashkuara, që një veprim i tillë do t’i hapte rrugën shqyrtimit të aplikimit të Kosovës.
**Viti 2027: Një mundësi e re apo sfidë e vazhdueshme?**
Më 10 nëntor, Mali i Zi mori kryesimin gjashtëmujor të Komitetit të Ministrave të Këshillit të Evropës. Kryesimi i tij do të përmbyllet më 12 maj 2027, kur është planifikuar të mbahet takimi i ardhshëm vjetor ministror. Megjithatë, ende nuk ka konfirmim se aplikimi i Kosovës do të përfshihet në rendin e ditës së këtij takimi.
Për pranimin e një anëtari të ri, Komiteti i Ministrave duhet të sigurojë mbështetjen e dy të tretave të të gjithë përfaqësuesve që kanë të drejtë të marrin pjesë në këtë organ, sipas Statutit të Këshillit të Evropës. Kjo do të thotë se, përveç përmbushjes së standardeve të kërkuara, Kosovës i nevojitet edhe mbështetje e gjerë politike nga shtetet anëtare.
Për Ilazin, përfshirja e aplikimit në agjendën e vitit 2027 kërkon angazhim të koordinuar diplomatik dhe hapa konkretë në raport me partnerët evropianë. “Kjo kërkon tri gjëra: përmirësim të marrëdhënieve me BE-në, përfshirë një zgjidhje të konsultuar për ligjin e Dhomave të Specializuara, hapa të besueshëm në dialog dhe një fushatë diplomatike të koordinuar me shtetet që hezitojnë,” thekson ai.
Anëtarësimi në Këshillin e Evropës do t’i hapte Kosovës rrugën drejt sistemit evropian të mbrojtjes së të drejtave të njeriut, përfshirë mundësinë që individët nën juridiksionin e saj t’i drejtoheshin Gjykatës Evropiane për të Drejtat e Njeriut.