Projektet më të mëdha të mbrojtjes në Evropë gjenden në rrezik. Mosmarrëveshjet mbi rolin drejtues, prioritetet ushtarake dhe kontrollin industrial kërcënojnë shpërbërjen e projektit evropian të avionit luftarak, me një vlerë prej 100 miliardë eurosh. Ajo që nisi si një përpjekje për të ndërtuar bashkë një avion luftarak të gjeneratës së ardhshme, tashmë mund të rezultojë në zhvillimin e dy modeleve të ndryshme.
Korporata Airbus, që përfaqëson palën gjermane dhe spanjolle në Sistemin e Ardhshëm Luftarak Ajror (FCAS), deklaroi për DW se është e hapur për ristrukturimin e programit pas vitesh mosmarrëveshjesh politike dhe industriale. Kjo mund të nënkuptojë një “zgjidhje me dy avionë luftarakë”, duke i lejuar Francën dhe Gjermaninë të zhvillojnë modele të veçanta avionësh luftarakë, ndërsa bashkëpunimi do të vazhdojë për dronët, sensorët dhe sistemet dixhitale që lidhin fushëbetejën në kohë reale. Ironikisht, vetë avioni luftarak mund të mos jetë më elementi më i rëndësishëm i projektit.
Ky propozim shënon një ndryshim thelbësor për një projekt që më parë konsiderohej simbol i unitetit ushtarak franko-gjerman.
A mund të shpëtohet ende FCAS?
Një zëdhënës i Airbus pohoi për DW se: “Për FCAS, puna po vazhdon me qeveritë franceze, gjermane dhe spanjolle për të vendosur mbi të ardhmen e projektit.” Drejtori ekzekutiv i Airbus, Guillaume Faury, theksoi se programi i gjerë ka ende kuptim, edhe nëse komponenti qendror i avionit luftarak mbetet i bllokuar. “Pengesa në një komponent të vetëm nuk duhet të rrezikojë të gjithë të ardhmen e kësaj aftësie evropiane të avancuar teknologjikisht,” tha Faury, duke shtuar se Airbus do të mbështeste opsionin me dy avionë, nëse qeveritë do ta kërkonin këtë.
Kjo mosmarrëveshje shtron një pyetje më të gjerë: A mundet ende Evropa të bashkëndërtojë sisteme të mëdha armatimi?
Historia e FCAS
FCAS u iniciua nga Franca dhe Gjermania në vitin 2017, me Spanjën që u bashkua më vonë. Me një vlerë prej rreth 100 miliardë eurosh, projekti synon të ofrojë një sistem ajror luftimi të gjeneratës së gjashtë rreth vitit 2040. Programi shkon përtej vetëm një avioni të ri luftarak. Ai përfshin gjithashtu dronë, mjete ajrore pa pilot, motorë dhe një “platformë dixhitale luftarake e integruar” (combat cloud), e cila synon të lidhë avionët, sensorët dhe të dhënat e fushëbetejës në kohë reale. Megjithatë, avioni luftarak është kthyer në burimin kryesor të mosmarrëveshjeve.
Ambicjet bërthamore ndajnë palët
Franca dëshiron që avioni i ardhshëm të veprojë nga aeroplanmbajtëset dhe të mund të mbajë armë bërthamore. Gjermania, e cila nuk është fuqi bërthamore, nuk i mbështet këto kërkesa. Berlini ka vendosur tashmë të blejë avionë F-35 amerikanë për misionet me rol bërthamor të NATO-s. Kancelari gjerman, Friedrich Merz, e pohoi së fundmi publikisht këtë ndarje. Ai deklaroi se Franca ka nevojë për një avion të gjeneratës së ardhshme me kapacitet bërthamor, ndërsa Gjermania aktualisht nuk ka të njëjtën kërkesë për Bundeswehr-in. Nëse dallimet nuk zgjidhen, ai paralajmëroi se “atëherë nuk mund ta vazhdojmë projektin”.
Përballja industriale
Mosmarrëveshja politike buron nga një konflikt industrial. Dassault Aviation, prodhuesi francez i avionit Rafale, kërkon udhëheqje të qartë mbi zhvillimin e avionit të ri luftarak. Nga ana tjetër, Airbus Defence and Space, që përfaqëson interesat gjermane dhe spanjolle, kërkon një rol më të madh. Kjo ka rezultuar në një konflikt të gjatë mbi udhëheqjen, ndarjen e përgjegjësive dhe transferimin e teknologjisë, ku përpjekjet për ndërmjetësim nuk kanë sjellë rezultate. Airbus tani sugjeron se zgjidhja mund të jetë heqja dorë nga përpjekja për të krijuar një avion që plotëson çdo nevojë.
“Platforma dixhitale luftarake e integruar” mund të mbijetojë
Për shumë analistë, komponenti më i rëndësishëm i FCAS nuk është më avioni luftarak. Sistemi dixhital “platformë dixhitale luftarake e integruar” (combat cloud) – që lidh avionët, dronët, sensorët dhe armët – shihet gjithnjë e më shumë si fusha ku bashkëpunimi evropian ruan ende kuptimin. Eksperti i mbrojtjes, Christian Mölling, theksoi rëndësinë e kësaj, pasi Evropa është ende shumë e varur nga SHBA në këtë sektor. Ekspertë të tjerë argumentojnë se zhvillimi i dronëve, softuerëve dhe rrjetëzimi i fushëbetejës mund të vazhdojë, edhe nëse pjesa e avionit luftarak ndahet ose zvogëlohet. Kjo do të ishte një fitore politike më e vogël se vizioni fillestar, por mund të parandalojë shembjen e plotë të projektit.
Edhe “tanku i gjeneratës së ardhshme” evropian në rrezik
Problemet rreth FCAS po ndikojnë edhe në një tjetër projekt kyç franko-gjerman: Sistemin Kryesor të Luftimit Tokësor (MGCS). MGCS synon të zëvendësojë tanket Leopard 2 të Gjermanisë dhe Leclerc të Francës. Ai u iniciua paralelisht me FCAS në vitin 2017, si pjesë e një marrëveshjeje politike më të gjerë. Ndarja e roleve ishte e qartë: Franca do të udhëhiqte projektin e avionit luftarak, ndërsa Gjermania atë të tankut të ardhshëm. Por kjo marrëveshje tani duket e dobët. Nëse FCAS ndahet ose dobësohet, mund të ndikojë edhe në MGCS.
Një provë për industrinë evropiane të mbrojtjes
Edhe MGCS ka përjetuar vonesa. Franca dhe Gjermania ranë dakord në vitin 2024 për të vazhduar fazën tjetër, por sistemi nuk pritet të vihet në përdorim para vitit 2040. Pushtimi i Ukrainës nga Rusia i shtyu qeveritë evropiane të rrisin shpenzimet për mbrojtje dhe të ulin varësinë nga SHBA. Pas kësaj, Bashkimi Evropian ka bërë thirrje për më shumë prokurime të përbashkëta armatimesh dhe një industri më të fortë evropiane të mbrojtjes. Megjithatë, problemet rreth FCAS ilustrojnë vështirësitë në zbatimin praktik të këtyre nismave. Analistët e mbrojtjes nga Carnegie Endowment for International Peace theksojnë se rezultati i FCAS mund të ndikojë për shumë vite në të ardhmen e bashkëpunimit evropian në mbrojtje. Nëse projekti dështon, qeveritë mund të tregohen shumë më të rezervuara për të nisur projekte kaq të mëdha të përbashkëta në të ardhmen. /DW