Bisedimet SHBA-Iran në Zvicër: Një Test për Diplomacinë Rajonale
Takimi i parë teknik ballë për ballë mes Shteteve të Bashkuara dhe Iranit, i parashikuar të mbahej pas nënshkrimit të memorandumit të mirëkuptimit, është shndërruar në një test të hershëm. Ky test do të tregojë nëse angazhimi i brishtë diplomatik mund t’u mbijetojë presioneve të një konflikti më të gjerë rajonal.
Bisedimet, të cilat priteshin të zhvilloheshin në resortin Burgenstock në Zvicër, me ndihmën lehtësuese të Katarit dhe Pakistanit, u shtyn papritur më 19 qershor. Ky vendim erdhi vetëm disa orë pasi zyrtarë të lartë kishin njoftuar gazetarët se takimi do të zhvillohej sipas planit.
Më pas, planet ndryshuan. Zëvendëspresidenti amerikan, JD Vance, që pritej të udhëhiqte delegacionin amerikan, shtyu udhëtimin e tij.
Ministria e Jashtme e Zvicrës konfirmoi shtyrjen e bisedimeve, të paktën për momentin. Irani deklaroi se nuk kishte “urgjencë” për një angazhim të menjëhershëm, duke theksuar se memorandumi fillestar ishte nënshkruar digjitalisht dhe se faza tjetër do të varej nga zbatimi i kushteve të dakorduara mes palëve.
Mesazhi nga të gjitha palët ishte i qartë: kjo është vetëm një shtyrje, jo një kolaps i përpjekjeve. “Fjala kyç këtu është ‘shtyrje’ dhe jo ‘anulim’,” tha për Radion Evropa e Lirë Dr. Gorana Grgic, drejtuese e Ekipit për Siguri Globale në Qendrën për Studime të Sigurisë në Cyrih. Zyrtarët zviceranë ndajnë të njëjtin qëndrim. Ministria e Jashtme e Zvicrës njoftoi se puna përgatitore në Burgenstock vazhdon, duke nënkuptuar se të gjitha palët synojnë ende kthimin në tryezën e bisedimeve.
Kjo është thelbësore, pasi Zvicra ka luajtur prej kohësh një rol unik në diplomacinë mes SHBA-së dhe Iranit. Që nga ndërprerja e marrëdhënieve zyrtare pas Revolucionit iranian të vitit 1979, ky shtet ka shërbyer si fuqi mbrojtëse e Uashingtonit në Teheran dhe si një kanal kyç komunikimi. Grgic theksoi se roli i Zvicrës shpesh keqkuptohet.
**Kanalet jozyrtare diplomatike**
“Zvicra po vepron si një qendër për negociata,” shpjegoi ajo, duke theksuar se shteti funksionon më pak si ndërmjetës i drejtpërdrejtë dhe më shumë si lehtësues i procesit, duke qenë mikpritës i bisedimeve, duke ruajtur kanalet e komunikimit dhe duke mundësuar kontakte jozyrtare. Këto kanale të pasme mbeten thelbësore.
“Ka shumë kanale jozyrtare që çojnë si drejt Uashingtonit, ashtu edhe drejt Teheranit,” tha Grgic. “Dhe, ato kanë qenë aktive gjatë gjithë këtij procesi.”
Edhe kjo arkitekturë më e gjerë diplomatike ka evoluar. Ndërsa Gjeneva tradicionalisht ka qenë qendra e diplomacisë shumëpalëshe, ndërmjetës të rinj kanë hyrë në lojë. Katari është bërë një aktor gjithnjë e më i rëndësishëm, ndërsa Pakistani është shfaqur si një ndërmjetës alternativ, një rol që dikur lidhej më shumë me Omanin. Ky numër në rritje i lehtësuesve pasqyron si kompleksitetin, ashtu edhe urgjencën e situatës.
Edhe sipas standardeve zvicerane, 19 qershori ishte një ditë kaotike. Ajo që nisi nën qiell të kthjellët në Cyrih përfundoi me atë që Grgic e përshkroi si një “stuhi historike”, aq e fuqishme sa përmbyti stacionin kryesor të trenave të qytetit. Për diplomatët që ndiqnin zhvillimet, kjo dukej si një metaforë e përshtatshme për situatën.
**Vijat e kuqe**
Shtyrja e bisedimeve nxjerr në pah një realitet të njohur të diplomacisë SHBA-Iran: kornizat e marrëveshjeve shpesh janë më të lehta për t’u ruajtur sesa marrëveshjet përfundimtare. Në qendër të kësaj pasigurie qëndron Libani. Ministria e Jashtme e Iranit deklaroi se negociatat për një marrëveshje përfundimtare varen nga zbatimi i “kushteve të përcaktuara” në memorandumin e mirëkuptimit – gjuhë që diplomatët e interpretojnë gjerësisht si të lidhur me stabilizimin e frontit libanez. Kjo ndërlidhje e ka ndërlikuar gjithçka.
Zyrtarë të lartë evropianë i thanë Radios Evropa e Lirë se në fakt, nuk ka një armëpushim “të ri” midis Izraelit dhe Hezbollahut. Ajo që u njoftua publikisht ishte riaktivizimi i një armëpushimi të arritur më parë, i cili kishte qenë pranë dështimit pas disa ditësh dhune intensive.
Hezbollahu, grup militant dhe parti politike që mbështetet nga Irani dhe që kontrollon pjesën më të madhe të Libanit jugor, konsiderohet organizatë terroriste nga Shtetet e Bashkuara, ndërsa Bashkimi Evropian ka futur në listën e zezë krahun e tij të armatosur, por jo edhe partinë politike. Një burim izraelit i mirëinformuar tha se Hezbollahu kishte kërkuar me urgjencë rikthimin e kushteve të armëpushimit pasi sulmet izraelite vranë “dhjetëra terroristë”, megjithëse në mesin e viktimave në Liban kishte edhe civilë.
Ndërkohë, Uashingtoni po sinjalizon se Libani tashmë është i pandashëm nga situata më e gjerë rajonale. Përpara bisedimeve që do të zhvillohen javën e ardhshme në Uashington, Sekretari amerikan i Shtetit, Antony Blinken, i tha presidentit libanez, Joseph Aoun, se Hezbollahu duhet të çarmatoset dhe rikonfirmoi mbështetjen e SHBA-së për një shtet sovran libanez që është “në paqe me të gjithë fqinjët e tij”. Kjo ishte më shumë sesa diplomaci standarde. Ishte një sinjal – si për Bejrutin, ashtu edhe për Teheranin – se Uashingtoni e sheh të ardhmen e Hezbollahut si pjesë të çdo zgjidhjeje më të gjerë rajonale.
**Ndikimi i Teheranit**
Për Teheranin, mbijetesa e Hezbollahut në fushëbetejë nuk është e ndarë nga diplomacia bërthamore. Farzan Sabet, ekspert për Iranin në Institutin e Studimeve Pasuniversitare në Gjenevë, i tha Radios Evropa e Lirë se shtyrja e bisedimeve nuk do të thotë domosdo se memorandumi fillestar i mirëkuptimit është në rrezik. “Elementi kryesor i memorandumit të mirëkuptimit është rihapja e Ngushticës së Hormuzit,” tha ai, duke argumentuar se zbatimi i kësaj faze të parë duket se po ecën përpara. Rreziqet për kalimin e anijeve nëpër ngushticë janë ulur dhe po ashtu janë ulur edhe kostot për sigurimin e anijeve, duke mundësuar normalizim të trafikut komercial. Kjo për Iranin është dëshmi se faza e parë po funksionon.
Por, Sabet theksoi se Irani tani po përpiqet ta zgjerojë kornizën diplomatike duke e lidhur sigurinë e Hezbollahut me fazën e ardhshme të negociatave. Kjo i shërben disa qëllimeve: mbrojtjes së njërit prej aleatëve më të rëndësishëm rajonalë të Iranit, qetësimit të linjës së ashpër politike brenda vendit që mbetet skeptike ndaj marrëveshjes, si dhe testimit nëse administrata e presidentit amerikan, Donald Trump, mund ta frenojë fushatën ushtarake të Izraelit. “Kjo është një lloj mënyre përmes së cilës Irani po demonstron forcën,” tha Sabet.
Ky ndikim vazhdon të ketë rrënjët te gjeografia. Irani ruan aftësinë për të penguar qarkullimin në Ngushticën e Hormuzit, e cila mbetet pika e tij më e fuqishme e presionit ekonomik. Sabet argumentoi se Teherani beson se nëse sulmohet, mund të kundërpërgjigjet jo vetëm duke mbyllur ngushticën, por edhe duke goditur infrastrukturën energjetike në mbarë rajonin e Gjirit. Kjo logjikë e parandalimit ndihmon që të shpjegohet arsyeja pse presidenti Trump në fund zgjodhi diplomacinë në vend të përshkallëzimit ushtarak. Megjithatë, Sabet tha se është i kujdesshëm për atë që mund të ndodhë më pas. “Nuk jam shumë optimist se do të materializohet një marrëveshje e fazës së dytë, veçanërisht një marrëveshje e përqendruar te çështja bërthamore,” tha ai.
**Rrugë e gjatë deri në fazën e dytë**
Për momentin, zyrtarët amerikanë dhe evropianë thonë se ende shpresojnë që bisedimet në Burgenstock mund të rifillojnë që në këtë fundjavë. Por, diplomatët pranojnë se faza e dytë – ku do të trajtohen kufizimet bërthamore, lehtësimi i sanksioneve, garancitë e sigurisë rajonale dhe marrëveshjet për grupet aleate të palëve – do të jetë dukshëm më e vështirë. Lideri Suprem i Iranit, Ali Khamenei, tashmë ka shprehur skepticizëm ndaj kësaj kornize. Politikanët e linjës së ashpër në Teheran argumentojnë se memorandumi i mirëkuptimit ka shumë koncesione.
Për zviceranët, megjithatë, ky lloj i diplomacisë me nisje dhe ndalesa është një gjë e njohur. Sabet tha se Zvicra ka kaluar dekada duke lehtësuar lloje të tilla negociatash – nga vitet e George W. Bush-it, përmes Barack Obamës, Joe Biden-it dhe Donald Trump-it. Vonesat, pengesat, prapakthimet: të gjitha pjesë e të njëjtit model.
Bisedimet e para SHBA-Iran pas luftës ishin menduar të krijonin vrull. Në vend të kësaj, ato kanë zbuluar sa e brishtë mbetet ai vrull dhe sa shpejt diplomacia mund të lihet në plan të dytë nga zhvillimet në fushëbetejë.