**Mungesa e Gjyqtarëve Serbë në Veri: Mes Interesit Publik dhe Vendimit Politik**
Gjykatat në veri të Kosovës vazhdojnë të funksionojnë pa gjyqtarë e prokurorë serbë, një çështje që ngjall debat për zgjidhjen e saj. Ehat Miftaraj nga Instituti i Kosovës për Drejtësi (IKD) e cilëson kthimin e tyre në punë si një çështje me interes publik.
“Prania e tyre është thelbësore për funksionimin efikas të sistemit të drejtësisë, qasjen e barabartë në drejtësi dhe rikthimin e besimit brenda komunitetit serb,” thotë Miftaraj për Radion Evropa e Lirë.
Në të kundërt, Aleksandar Rapajiq nga Qendra për Avokimin e Kulturës Demokratike (ACDC) thekson se gjyqtarët, prokurorët dhe stafi serb u integruan në institucionet e Kosovës në vitin 2017, bazuar në një marrëveshje të dialogut Kosovë-Serbi të ndërmjetësuar nga Bashkimi Evropian. Për këtë arsye, largimi i tyre në vitin 2022 ishte rezultat i një vendimi politik.
“Shumica e tyre do të ktheheshin në punë nëse do të arrihej një marrëveshje politike,” shton Rapajiq.
Në një konferencë të organizuar nga ACDC më 29 qershor, u theksua se rikthimi i gjyqtarëve, prokurorëve dhe stafit administrativ serb mund të kontribuojë në rritjen e besimit të komuniteteve joshumicë në sistemin e drejtësisë.
**Sfondi i Dorëheqjeve**
Përfaqësuesit e komunitetit serb u larguan kolektivisht nga institucionet e Kosovës në fund të nëntorit 2022, në shenjë kundërshtimi ndaj vendimit të Qeverisë së Kosovës për të hequr nga përdorimi targat e automjeteve të lëshuara nga Serbia dhe për t’i zëvendësuar ato me targa të Kosovës.
Përveç zyrtarëve policorë dhe punonjësve të administratës lokale, dorëheqje dhanë edhe rreth 130 gjyqtarë, prokurorë dhe punonjës administrativë të sistemit të drejtësisë në katër komunat me shumicë serbe në veri: Mitrovicë e Veriut, Leposaviq, Zveçan dhe Zubin Potok.
**Kërkesa e Presidentit dhe Reagimet**
Çështja e dorëheqjeve të pazgjidhura u riaktualizua në mes të qershorit, kur ushtruesja e detyrës së Presidentit të Kosovës, Albulena Haxhiu, kërkoi nga Këshilli Gjyqësor i Kosovës (KGjK) dhe Këshilli Prokurorial i Kosovës (KPK) që “pa vonesa” t’i përmbyllin procedurat lidhur me këto dorëheqje, duke argumentuar se zvarritja e tyre ndikon në funksionimin normal të sistemit të drejtësisë.
KGjK konfirmoi për Radion Evropa e Lirë se e ka pranuar letrën më 19 qershor dhe se çështja do të shqyrtohet në njërën nga mbledhjet e ardhshme. Ndërkohë, KPK nuk iu përgjigj kërkesës për koment.
**Roli i Serbisë dhe Ndryshimi i Qëndrimit**
Largimi kolektiv i serbëve nga institucionet e Kosovës ishte iniciuar nga Lista Serbe, me mbështetjen e autoriteteve në Beograd. Punonjësit që dhanë dorëheqje morën kontrata të përkohshme dhe vazhduan të paguheshin nga buxheti i Serbisë. Megjithatë, me kalimin e kohës, disa prej tyre që nuk mbështesnin Listën Serbe, humbën këto paga dhe mundësinë për t’u kthyer në vendet e mëparshme të punës.
Pas krizave të shumta në veri të Kosovës, përfshirë sulmin e armatosur në Banjskë në vitin 2023, presidenti i Serbisë, Aleksandar Vuçiq, bëri thirrje për rikthimin e serbëve në Policinë e Kosovës dhe në institucionet e drejtësisë. Edhe Lista Serbe, para zgjedhjeve lokale të vitit të kaluar, pranoi se largimi nga institucionet e Kosovës kishte qenë gabim.
**Presioni Politik dhe Perspektivat e Kthimit**
Ehat Miftaraj vlerëson se KGjK dhe KPK kanë vepruar me përgjegjësi duke mos pranuar dorëheqjet e gjyqtarëve dhe prokurorëve serbë, duke ruajtur kështu bazën ligjore për kthimin e tyre në detyrë pa kaluar në një proces të ri rekrutimi. Ai thekson se rikthimi i tyre duhet të mbështetet në përgjegjësinë institucionale, jo në marrëveshje politike, pasi “gjyqtarët dhe prokurorët i shërbejnë Kushtetutës dhe sundimit të ligjit, jo interesave politike.”
Në anën tjetër, Aleksandar Rapajiq pretendon se Qeveria e Kosovës, e udhëhequr nga Albin Kurti dhe Lëvizja Vetëvendosje, ka ushtruar presion ndaj KGjK-së dhe KPK-së për të pranuar dorëheqjet, me qëllim “që serbëve t’u mbyllej dera për t’u kthyer në sistemin e drejtësisë.” Ai shpreh frikën se ndryshimet në përbërjen e Këshillit Gjyqësor mund të krijojnë tani një shumicë për miratimin e këtyre dorëheqjeve.
**Vështirësitë në Zëvendësim**
Rapajiq kujton se deri më tani janë pranuar dorëheqjet e vetëm dy gjyqtarëve, pasi ata janë angazhuar politikisht, siç është rasti i ish-kryetares së Gjykatës Themelore në Mitrovicë, Lilana Stevanoviq. Megjithatë, ai paralajmëron se pranimi i dorëheqjeve të tjera do të krijonte një problem të madh zëvendësimi.
“Nuk do të ketë kush t’i zëvendësojë,” thotë Rapajiq, duke theksuar se për t’u bërë gjyqtar duhen përgatitje me vite. Drejtori ekzekutiv i ACDC-së, Dushan Radakoviq, shprehu të njëjtin shqetësim, duke vlerësuar se, nëse do të pranoheshin dorëheqjet, për gjashtë deri në tetë vjet nuk do të kishte kush t’i zëvendësonte për shkak të procesit të gjatë të kualifikimit dhe numrit të ulët të kandidatëve serbë që kalojnë provimin e jurisprudencës.
**E ardhmja e Sistemit të Drejtësisë**
Miftaraj vlerëson se integrimi i gjyqtarëve dhe prokurorëve serbë në sistemin e drejtësisë së Kosovës ishte një nga arritjet më të rëndësishme institucionale pas shpalljes së pavarësisë. Ai thekson se largimi kolektiv i dëmtoi seriozisht funksionimin e sistemit, pasi “një sistem që funksionon pa përfaqësimin e duhur, nuk mund të garantojë plotësisht drejtësi efikase, të qasshme dhe të besueshme.”
Miftaraj sugjeron që institucionet e Kosovës duhet t’ua mundësojnë kthimin, por me kusht që “vullneti i mirë institucional nuk mund të keqpërdoret pafundësisht.”
Rapajiq, në anën tjetër, vlerëson se ndërmjetësimi i Bashkimit Evropian është thelbësor për rikthimin e gjyqtarëve, prokurorëve serbë dhe një pjese të zyrtarëve policorë. Ai shprehet skeptik se një hap i tillë do të pranohej lehtë nga një qeveri e udhëhequr nga Kurti, i cili në vitin 2022 deklaroi se largimi ishte akt individual dhe kthimi është çështje juridike, kushtetuese dhe institucionale, jo politike.
Radio Evropa e Lirë iu drejtua edhe Bashkimit Evropian për të pyetur nëse në kuadër të dialogut po diskutohet rikthimi i serbëve në institucionet e drejtësisë së Kosovës, por nuk mori përgjigje deri në publikimin e këtij artikulli.