Marcel Proust, shkrimtari që e shndërroi kujtesën në univers letrar
Më 18 nëntor 1922 u nda nga jeta Marcel Proust, një prej figurave më thelbësore të letërsisë moderne, i cili shndërroi kujtesën në një univers të pasur letrar. Përmes kryeveprës së tij, “Në kërkim të kohës së humbur”, shkrimtari francez e ktheu përvojën vetjake në një eksplorim të thellë të kujtesës, kohës dhe ndërgjegjes njerëzore.
I lindur më 10 korrik 1871 në Auteuil, sot pjesë e Parisit, Proust ndoqi studimet për drejtësi, si dhe ato për letërsi e filozofi. Jeta shoqërore e pasur dhe vëzhgimi i detajuar i mjediseve të aristokracisë e borgjezisë franceze do të shërbenin më vonë si frymëzim i thellë për personazhet dhe botën e tij letrare.
Pas humbjes së prindërve, ai u shkëput gradualisht nga jeta publike. Në apartamentin e tij në Paris, krijoi një ambient pune të veçantë, me mure të veshura me tapë për t’u mbrojtur nga zhurmat, ku iu përkushtua plotësisht shkrimit.
Vëllimi i parë i ciklit madhor “Në kërkim të kohës së humbur”, me titull “Nga ana e Suanit”, u botua në vitin 1913, me shpenzimet e vetë autorit, pas refuzimit nga disa shtëpi botuese. Ky vëllim përfshin edhe pjesën tashmë të mirënjohur “Një dashuri e Suanit”.
Ky cikël, i përbërë nga shtatë vëllime, u publikua nga viti 1913 deri në vitin 1927, me pjesët e fundit të botuara pas vdekjes së Proustit. Ndër titujt kryesorë përmendim “Në hijen e vashave të lulëzuara”, “Sodomi dhe Gomorra” dhe “Koha e rigjetur”.
Në thelb të veprës qëndron mënyra se si përvojat e së kaluarës riaktivizohen përmes ndjesive, shpesh në mënyrë të pavullnetshme. Episodi i famshëm i ëmbëlsirës “madeleine”, shija e së cilës zgjon kujtime të largëta të fëmijërisë, është kthyer në një nga ikonat më të njohura të lidhjes së thellë mes shqisave dhe kujtesës njerëzore.
Me stilin e tij karakteristik të fjalive të gjata, analizën e thellë psikologjike dhe vëzhgimin kritik të shoqërisë, Proust i hapi rrugë romaneve drejt mundësive të reja shprehëse. Ai u nda nga jeta në moshën 51-vjeçare, duke lënë pas një trashëgimi letrare që vazhdon të ndikojë thellësisht mënyrën se si letërsia e sotme trajton përvojën njerëzore.
