**”Kisha frikë se po çmendesha”: Pse lexuesit krijojnë lidhje të thella me autorët, sipas Meg Mason**
Shkrimtarja Meg Mason, autore e romanit “Sorrow and Bliss,” eksploron thellësinë e lidhjeve emocionale që lexuesit zhvillojnë me autorët e tyre të preferuar, edhe pse nuk i kanë takuar kurrë. Kjo eksplorim buron nga përvoja e saj personale: si adoleshente e vetmuar, ajo gjeti ngushëllim te romanet e Nancy Mitford, duke ndjerë se autorja ishte shndërruar në një mike imagjinare.
Verën para se të niste universitetin, nëna e Mason i dha një kopje të romanit “The Pursuit of Love.” Familja ishte zhvendosur dhe muajt që pasuan u karakterizuan nga një vetmi që ajo thotë se nuk e kishte përjetuar kurrë më parë. Ishte, siç e përshkruan, një vetmi aq e thellë sa arrinte deri në panik dhe shoqërohej edhe me ndjenjën e turpit: të jesh 17 vjeçe dhe të mos kesh asnjë plan për një të shtunë në mbrëmje. Nëna e saj, një lexuese e pasionuar, i thoshte gjithmonë: “Kur ke një libër, ke një mik.” Deri atëherë, Mason nuk e kishte kuptuar vërtet këtë ide, pasi kishte pasur miq të vërtetë. Por kur papritur u gjend pa ta, ajo pranoi librin e Nancy Mitford dhe nisi të lexonte.
**Nancy Mitford u bë më shumë se një autore**
Mason u magjeps menjëherë nga libri. Kur e përfundoi, pyeti nëse kishte romane të tjera të Mitford dhe nëse mund t’i blinin. Me çdo rilexim, lidhja e saj me librat bëhej më e fortë. Ajo gjeti shumë humor, por edhe ngushëllim në pjesët më të trishtuara. Personazhet i ofruan shoqëri dhe, gradualisht, edhe vetë autorja filloi të zinte një vend të veçantë në imagjinatën e saj. Në heshtje, Mason nisi të besonte se, po ta kishte takuar ndonjëherë Nancy Mitford, ato do të ishin bërë mike. Vetmia e saj mori fund kur filloi universitetin, por Nancy mbeti prezente në jetën e saj. Sot, në moshën 48-vjeçare, Mason thotë se ende e ka të vështirë ta besojë se Mitford nuk është mikesha e saj e vërtetë.
**Një “marrëdhënie parasociale”**
Për shumë kohë, Mason nuk do ta kishte përshkruar këtë ndjenjë si një marrëdhënie parasociale, edhe pse teknikisht pikërisht e tillë është. Cambridge Dictionary, që e shpalli “parasocial” fjalën e vitit 2025, e përkufizon si “një lidhje që një person ndien mes vetes dhe një personi të famshëm të cilin nuk e njeh.” Për Mason, termi fillimisht tingëllonte disi shqetësues, si diçka që lidhej me njerëz të fiksuar ose emocionalisht të paqëndrueshëm. Por nëse fenomeni është aq i zakonshëm sa të bëhet “fjala e vitit,” ajo pyet: a po jetojmë të gjithë me një lloj miku imagjinar? Dhe a janë lexuesit veçanërisht të prirur për këtë?
**Fenomeni nuk është aspak i ri**
Edhe pse termi është bërë shumë i përdorur kohët e fundit, fenomeni është studiuar prej dekadash. Koncepti u krijua në vitet 1950 nga dy akademikë që studionin lidhjen e pazakontë emocionale që shikuesit e televizionit krijonin me personazhet në ekran. Matja statistikore e marrëdhënieve që ekzistojnë vetëm në mendjen e një personi është natyrisht e vështirë. Megjithatë, një studim online i publikuar disa vite më parë sugjeronte se rreth 51 për qind e amerikanëve, me shumë mundësi, kanë përjetuar një marrëdhënie parasociale, edhe pse vetëm 16 për qind e pranonin këtë.
**”Fillova të flisja me Agatha Christie – dhe ajo më përgjigjej”**
Ndërsa Mason po shkruante romanin e saj “Sophie, Standing There,” i cili trajton pikërisht marrëdhënien parasociale mes një lexueseje dhe një autori, mikja e saj e vërtetë Cathy Rentzenbrink po punonte në librin “The Agatha Christie Cure.” Ky është një libër kujtimesh personal mbi mënyrën se si Rentzenbrink iu rikthye librave të Agatha Christie pas divorcit, duke rilexuar të gjitha romanet e autores. A kishte krijuar edhe ajo një marrëdhënie parasociale me Christie? “Po,” pranon Rentzenbrink. “Fillova të flisja me të dhe ajo më përgjigjej. Ndihem pak në siklet, jo për vetë përvojën, e cila ishte e mrekullueshme, por për atë që mund të thonë ose si mund të më gjykojnë njerëzit. Shpesh kisha frikë se po çmendesha.”
**Ekspertja: Pothuajse të gjithë e kemi përjetuar**
Sociologia Georgia Carroll, e cila studion marrëdhëniet parasociale, thotë se përvoja e Rentzenbrink nuk është e pazakontë. “Mendoj se pothuajse çdo person ka pasur një marrëdhënie të tillë, qoftë me Taylor Swift apo me Lewis Hamilton,” thotë ajo. Sipas Carroll, elementi kryesor është fakti se marrëdhënia nuk do të bëhet kurrë reciproke. Por lidhja mes lexuesit dhe autorit mund të jetë veçanërisht e thellë. “Me librat, kjo shpesh bëhet më intensive, sepse ata zënë një vend kaq të madh në jetën e lexuesve të mëdhenj. Pothuajse të gjithë kanë një libër të preferuar që ka një kuptim të veçantë për ta, sepse autori ka arritur të shprehë diçka që na bën të ndihemi më pak vetëm.”
**Leximi është një marrëdhënie një-me-një**
Nuk dihet nëse lexuesit janë më të prirur të ndihen vetëm, por vetë akti i leximit është individual. Në njëfarë mënyre, lexuesi ndodhet vetëm me autorin. “Ky element një-me-një është vendimtar,” thotë Carroll. “Ekziston ndjesia sikur autori po të flet vetëm ty.” Pikërisht këtu, sipas ekspertëve, lexuesit mund të jenë më të përgatitur psikologjikisht për lidhje parasociale. Në fund të fundit, romanet ndërtohen mbi marrëdhënie imagjinare mes personazheve të shpikur, ndërsa një nga aftësitë themelore të lexuesit është pezullimi i mosbesimit. “Lexuesit, ndryshe nga shikuesit, janë trajnuar të plotësojnë boshllëqet,” shpjegon Rentzenbrink. “Ne i shndërrojmë fjalitë në botë shumëdimensionale.”
**Mund ta ngatërrojmë personazhin me autorin**
Blogerja e librave Tilly Fitzgerald mendon se kufiri mes një personazhi të dashur dhe autorit që e ka krijuar atë mund të bëhet lehtësisht i paqartë. “Nëse një personazh është i ngrohtë, gazmor dhe një personazh me të cilin do të dëshironim të ishim miq, shpesh supozojmë se edhe autori duhet të jetë i tillë.” Shkrimtarja Barbara Trapido, autore e romanit kult “Brother of the More Famous Jack,” pranon se gjatë gjithë jetës së saj si lexuese ka krijuar marrëdhënie të thella me personazhet letrare. “Në moshën 17-vjeçare, për gjysmë viti besoja se isha Isabel Archer e Henry James,” thotë ajo. Në një periudhë tjetër, kujton Trapido, e gjeti veten duke folur me Shakespeare-in. “Është jashtëzakonisht emocionuese të kesh privilegjin të flasësh me të vdekurit.”
**Ndonjëherë është më e lehtë kur autori ka vdekur**
Në botën e librave, nuk është aq me rëndësi nëse autori është gjallë apo jo. Madje, sipas Rentzenbrink, mund të jetë më e lehtë nëse nuk është. Një autor i vdekur, në njëfarë mënyre, mbetet i pandryshuar. Kjo mund ta bëjë lidhjen më të sigurt. Mason sugjeron se zemërimi intensiv që disa fansa kanë shprehur ndaj JK Rowling mund të shihet pjesërisht edhe si një lloj zie për humbjen e një marrëdhënieje imagjinare. Një ndjenjë e tillë: “Mendova se të njihja – por në fakt nuk të njihja.”
**Interneti e ka bërë lidhjen edhe më intensive**
Dikur ishte e mundur të lexoje një autor për vite të tëra pa e ditur as se si dukej apo si tingëllonte zëri i tij. Sot, mjafton një mbrëmje me telefonin në dorë për të ndërtuar një imazh të detajuar të jetës së tij. Dhe, kur bëhet fjalë për krijimin e marrëdhënieve parasociale, podkastet mund të jenë veçanërisht të fuqishme. Jack Edwards, drejtues i podkastit letrar “Inklings Book Club,” thotë: “Duket më intime, apo jo? Ne e sjellim zërin e autorit në shtëpitë tona, në rrugën tonë për në punë, në hapësirat ku ndihemi të sigurt.” Ai e përshkruan këtë si një lloj “vetmie së bashku”: dëgjuesi është fizikisht vetëm, por e ka zërin e dikujt tjetër në vesh. Dhe lidhja bëhet edhe më intime nga fakti që vetë autorët shpesh regjistrojnë podkastet nga shtëpitë e tyre.
**Po si ndihet autori në anën tjetër?**
Mason ngre një pyetje tjetër: si është të jesh autori me të cilin dikush tjetër ka krijuar një marrëdhënie të tillë? Ajo pranon se lexuesit mund të jenë shumë të pasionuar. Madje ka parë njerëz që kanë bërë tatuazhe të frymëzuara nga romani i saj “Sorrow and Bliss.” Por askush që ajo ka takuar nuk i ka kërkuar më shumë se sa një bisedë rreth librave ose t’i tregojë se çfarë ka nënkuptuar puna e saj për ta. Dhe për këtë, thotë Mason, vetëm mund të jetë mirënjohëse. Barbara Trapido ka një përvojë të ngjashme. “Gjithmonë më ka pëlqyer kur lexuesit afrohen dhe më thonë sa shumë u pëlqejnë librat e mi, edhe pse, çuditërisht, shpesh kërkojnë falje që më afrohen.”
**Ndoshta autorët vetë e krijojnë këtë lidhje**
Mason sugjeron se, në fund, ndoshta një pjesë e përgjegjësisë u takon vetë shkrimtarëve. Sepse kjo është pikërisht ajo që përpiqen të bëjnë: të krijojnë lidhje. Të bindin lexuesin për realitetin e personazheve të tyre. Nëse një version imagjinar i autorit mund t’i bëjë shoqëri dikujt që ndihet po aq i vetmuar sa ndihej Mason para universitetit, ajo e konsideron këtë diçka të mrekullueshme. Dhe një privilegj. Ajo është gjithashtu mirënjohëse që Nancy Mitford ishte aty në momentin kur kishte më shumë nevojë për të. Dhe, në njëfarë mënyre, vazhdon të jetë prezente.
Shpesh thuhet se lexojmë për të kuptuar se nuk jemi vetëm. Por Mason propozon një formulim edhe më të thjeshtë: “Lexojmë – dhe kështu nuk jemi vetëm.”