Regjisori i njohur koreanojugor Lee Chang-dong rikthehet në kinematografi me filmin “Possible Love”, një dramë të fuqishme që trajton marrëdhënien mes kapitalit dhe punës, humbjen e vendeve të punës dhe pasojat njerëzore të pabarazisë ekonomike. Filmi, fitues i Çmimit të Madh të Jurisë në Festivalin e Venecias dhe kandidat i Koresë së Jugut për Oscar, rikthen në qendër të vëmendjes një nga shqetësimet kryesore të krijimtarisë së regjisorit: përpjekjen e njerëzve të zakonshëm për ta ruajtur dinjitetin në një botë gjithnjë e më të pabarabartë.
Çfarë ndodh kur një kompani e madhe investimesh vendos të marrë kontrollin e ndërmarrjes ku punoni dhe, brenda pak kohësh, jeta juaj ndryshon rrënjësisht?
Kjo është pyetja që qëndron në themel të filmit të ri të regjisorit Lee Chang-dong, i cili përmes një historie personale trajton disa nga problemet më të mprehta të shoqërisë bashkëkohore.
Në qendër të rrëfimit janë pasojat e largimeve masive nga puna, pasiguria ekonomike, dallimet mes shtresave shoqërore dhe ndikimi i kapitalit mbi jetën e individit.
Megjithatë, “Possible Love” nuk është vetëm një film për konfliktin mes punëtorëve dhe kompanive të mëdha. Ai është gjithashtu një reflektim mbi përgjegjësinë morale të artistëve dhe mënyrën se si kinemaja e paraqet vuajtjen njerëzore.
Në një intervistë për gazetën britanike “The Guardian”, regjisori 72-vjeçar rrëfen historinë e gjatë të realizimit të filmit, dilemat që e kanë shoqëruar dhe arsyet pse vazhdon të tregojë histori njerëzish që përballen me padrejtësi.
Një histori e frymëzuar nga protesta që tronditi Korenë e Jugut
Ideja për filmin lindi më shumë se një dekadë më parë, pas një prej konflikteve më të rëndësishme të punës në historinë moderne të Koresë së Jugut.
Në vitin 2009, punëtorët e kompanisë automobilistike Ssangyong Motors organizuan protesta kundër planeve për largimin nga puna të rreth 37 deri në 43 për qind të fuqisë punëtore.
Protestat u shndërruan në një grevë dhe okupim të fabrikës që zgjati 77 ditë.
Konflikti përfundoi me ndërhyrjen e forcave speciale të policisë, ndërsa pasojat e tij vazhduan të ndiheshin për vite.
Pas shtypjes së protestës u raportuan disa raste vetëvrasjesh dhe probleme afatgjata të shëndetit mendor mes personave të prekur nga ngjarjet.
Sipas Lee Chang-dong, kjo periudhë shënoi një ndryshim rrënjësor në mënyrën se si shoqëria koreanojugore i perceptonte të drejtat e punëtorëve.
“Deri në atë kohë, të drejtat e punëtorëve pranoheshin gjerësisht në Kore. Por më pas gjërat ndryshuan. Për publikun, këto të drejta nuk shiheshin më si më të rëndësishme sesa përfitimi i tregut apo konkurrueshmëria e kompanive”, shpjegon regjisori.
Këto zhvillime e shtynë të mendonte për realizimin e një filmi që do të pasqyronte jo vetëm konfliktin ekonomik, por edhe pasojat e tij të thella njerëzore.
Dilema morale që e vonoi filmin për më shumë se dhjetë vjet
Megjithëse historia e protestës e kishte prekur thellësisht, Lee nuk ishte i sigurt nëse kishte të drejtën morale ta shndërronte vuajtjen e punëtorëve në një vepër artistike.
Për këtë arsye, ai vendosi ta pezullonte projektin.
“Sa më shumë e studioja dhimbjen e këtyre njerëzve, aq më shumë pyesja veten nëse isha i denjë për ta treguar këtë histori”, rrëfen ai.
Regjisori kishte dilema edhe për mënyrën e trajtimit të ngjarjeve.
“A duhej të qëndroja pranë punëtorëve apo të mbaja distancë? Si mund ta tregoja historinë pa e shfrytëzuar vuajtjen e tyre?”, ishte pyetja që e shoqëronte.
Gjatë viteve, Lee dhe bashkëskenaristja Oh Jung-mi shkruan disa versione të skenarit.
Njëri prej tyre përmbante madje elemente postapokaliptike.
Megjithatë, asnjëra prej qasjeve nuk i dukej plotësisht e përshtatshme.
Zgjidhja erdhi kur Oh Jung-mi sugjeroi që në histori të përfshihej një personazh që realizonte filma dokumentarë.
Kjo i mundësoi regjisorit t’i përfshinte brenda rrëfimit edhe dilemat e veta mbi etikën e përfaqësimit të vuajtjes njerëzore.
Dy çifte nga shtresa të ndryshme shoqërore
“Possible Love” ndërtohet rreth marrëdhënies mes dy çifteve që jetojnë në kushte krejtësisht të ndryshme ekonomike.
Ho-seok është një ish-punëtor i një fabrike metali, i cili ka humbur vendin e punës dhe po përballet me depresionin dhe pasigurinë për të ardhmen.
Bashkëshortja e tij, Mi-ok, ka një natyrë më të lirshme dhe përpiqet ta ruajë njëfarë normaliteti në jetën e përditshme.
Në fillim të filmit, Ho-seok e qorton gruan për interesimin ndaj veshjeve, ndërsa të dy përgatiten të marrin pjesë në funeralin e një ish-kolegu që ka kryer vetëvrasje pasi ishte larguar nga puna.
Gjatë kësaj ngjarjeje, ata takojnë Lee Ye-ji, një regjisore ambicioze dokumentarësh, dhe bashkëshortin e saj të pasur, Sang-woo.
Ye-ji është duke përgatitur një film mbi gjendjen e punëtorëve në Korenë e Jugut.
Ideja për dokumentarin i kishte lindur gjatë një qëndrimi në një resort luksoz në Katar, ku kishte filluar të mendonte për punën e padukshme që qëndron pas komoditetit të njerëzve të pasur.
Ajo beson se Ho-seok dhe Mi-ok mund të bëhen personazhet idealë të dokumentarit të saj.
Por Ho-seok, i cili refuzon edhe terapinë psikologjike, nuk dëshiron të flasë për përvojën e tij përpara kamerës.
Nga ky konflikt lind një histori që trajton jo vetëm pabarazinë ekonomike, por edhe kufijtë moralë të atyre që synojnë ta dokumentojnë atë.
Kapitali si një formë pushteti pothuajse e padukshme
Në filmin e tij, Lee Chang-dong nuk dëshiron t’i ndajë personazhet thjesht në të pasur dhe të varfër.
Sipas tij, termi “klasë shoqërore” është bërë tepër i gjerë për ta shpjeguar plotësisht realitetin e sotëm ekonomik.
Në veçanti, personazhi Sang-woo nuk përfaqëson vetëm një njeri që zotëron shumë para.
Ai simbolizon pushtetin që buron nga aftësia për të kontrolluar kapitalin.
“Nuk është thjesht fakti që Sang-woo është i pasur. Çështja është se ai mund të lëvizë dhe të kontrollojë sasi jashtëzakonisht të mëdha kapitali”, shpjegon regjisori.
Sipas Lee, ky kapital krijon vazhdimisht pasuri të re, në përmasa që njerëzit e zakonshëm vështirë se mund t’i kuptojnë.
Megjithatë, ai nuk dëshiron t’i paraqesë dy çiftet sikur jetojnë në botë të ndara.
“Unë nuk doja të tregoja se ata i përkasin dy botëve krejtësisht të ndryshme, sepse në të vërtetë jetojnë në të njëjtën botë”, thekson ai.
Pikërisht vendimet financiare të njerëzve si Sang-woo mund ta ndryshojnë rrënjësisht jetën e njerëzve si Ho-seok.
Përmes takimeve në restorante, vizitave në shtëpi dhe një pushimi veror të mbushur me tensione, filmi nxjerr në pah dallimet e pushtetit mes personazheve.
Sipas regjisorit, mes tyre ekziston një hendek që nuk mund të kapërcehet lehtësisht.
Kush e ka të drejtën ta filmojë vuajtjen e të tjerëve?
Një nga temat më interesante të “Possible Love” është marrëdhënia mes kamerës dhe njerëzve që gjenden përpara saj.
Filmi përdor forma të ndryshme të paraqitjes vizuale, përfshirë pamjet e dokumentarit të Ye-jit, regjistrimet e kamerave të sigurisë dhe materiale që ngjajnë me kronika lajmesh.
Përmes tyre shfaqen edhe skena të ndërhyrjes së dhunshme të policisë kundër punëtorëve protestues.
Lee shpjegon se dëshironte të analizonte etikën e vëzhgimit dhe të regjistrimit të jetës së njerëzve të tjerë.
Personazhi Ye-ji shpesh e përdor kamerën edhe në momente të papërshtatshme, duke shkaktuar shqetësim te familja e Ho-seokut, veçanërisht te djali i tij i vogël, Cheol.
Por a mund të ekzistojë ndonjëherë barazi e plotë mes një dokumentaristi dhe personit që ai filmon?
Sipas regjisorit, kjo është pothuajse e pamundur.
“Është shumë e vështirë të ekzistojë barazi, sepse personi që mban kamerën fiton pushtet edhe pa e kuptuar. Është një marrëdhënie e njëanshme”, thotë Lee.
Ai pranon se ndien afërsi me Ye-jin, pasi e kupton dëshirën e saj për ta realizuar filmin.
Megjithatë, kjo nuk e përjashton përgjegjësinë morale që shoqëron një proces të tillë.
Nga letërsia te kinemaja
Lee Chang-dong nuk e kishte planifikuar fillimisht një karrierë si regjisor.
Gjatë viteve 1980, ai ishte shkrimtar në Korenë e Jugut, në një periudhë kur vendi qeverisej nga një regjim ushtarak.
Në atë kohë, sipas tij, letërsia kishte një përgjegjësi të qartë morale: të fliste për vuajtjen njerëzore dhe padrejtësitë shoqërore.
“Kjo ishte përgjegjësia jonë morale”, kujton ai.
Por me kalimin e vendit drejt demokracisë dhe hyrjen në shekullin XXI, Lee ndjeu se kjo ndjenjë përgjegjësie po zbehej.
Sipas tij, letërsia që trajtonte dhimbjet e realitetit filloi të shihej si diçka e vjetruar.
I zhgënjyer nga ky ndryshim, ai iu drejtua skenaristikës.
Më vonë filloi të punonte si asistent regjisor, duke zgjedhur qëllimisht një rrugë profesionale të vështirë.
“Pothuajse doja ta ndëshkoja veten, ta detyroja të kaloja nëpër diçka shumë të vështirë”, rrëfen ai.
Përkushtimi i tij ishte aq i madh, sa bashkëpunëtorët nisën ta inkurajonin të bëhej regjisor.
Filmin e parë artistik e realizoi në vitin 1997.
Një kineast që u jep zë njerëzve të margjinalizuar
Gjatë karrierës së tij, Lee Chang-dong ka ndërtuar një filmografi të veçantë, të përqendruar te njerëzit që përballen me rrethana të vështira ekonomike, politike dhe shoqërore.
Personazhet e tij shpesh janë punëtorë, ish-të burgosur, persona me aftësi të kufizuara ose individë që jetojnë në periferi të shoqërisë.
Në filmat “Peppermint Candy”, “Oasis” dhe “Secret Sunshine”, regjisori ka trajtuar në mënyrë të drejtpërdrejtë dhimbjen, përjashtimin dhe pasojat e traumave personale.
Ndërkohë, filmi “Burning”, i bazuar në një tregim të shkrimtarit japonez Haruki Murakami, trajtonte rivalitetin mes një shkrimtari të varfër dhe një burri të pasur për dashurinë e së njëjtës grua.
Edhe aty, tensionet klasore ishin një element qendror i rrëfimit.
Në “Possible Love”, Lee ribashkon dy aktorë të njohur nga veprat e tij të mëparshme: Jeon Do-yeon, protagonisten e “Secret Sunshine”, dhe Sul Kyung-gu, i cili ka luajtur në “Peppermint Candy” dhe “Oasis”.
Ndryshe nga “Parasite”, personazhet nuk kërkojnë fitore me çdo kusht
Kinemaja koreanojugore është bërë e njohur ndërkombëtarisht për trajtimin kritik të kapitalizmit dhe pabarazisë ekonomike.
Një nga shembujt më të suksesshëm është “Parasite” i Bong Joon-ho, fitues i çmimit Oscar për filmin më të mirë.
Edhe “No Other Choice” i Park Chan-wook trajton pasojat e largimeve nga puna dhe pasigurisë ekonomike.
Megjithatë, Lee Chang-dong ndjek një qasje tjetër.
Personazhet e tij nuk janë domosdoshmërisht njerëz që krijojnë plane të ndërlikuara për ta mposhtur sistemin.
Ata shpesh mbeten të pafuqishëm përballë mekanizmave ekonomikë dhe shoqërorë që nuk mund t’i kontrollojnë.
Filmat e tij përqendrohen te zhgënjimet e vogla, padrejtësitë e përditshme dhe përpjekjet e njerëzve për ta ruajtur shpresën.
Por krahas dhimbjes, Lee gjen edhe momente solidariteti, bukurie dhe dinjiteti.
“Edhe lufta e pamundur ka kuptim”
Një nga idetë më të rëndësishme të krijimtarisë së Lee Chang-dong është se njerëzit mund të ruajnë dinjitetin edhe kur përballen me beteja që nuk kanë gjasa t’i fitojnë.
Sipas tij, rezistenca nuk e humb domethënien vetëm sepse rezultati duket i paracaktuar.
“Unë mendoj se vetë lufta ka kuptim”, deklaron regjisori.
Ai thekson se përballja me padrejtësitë mund të jetë mënyra e vetme për një individ që ta rikthejë ndjenjën e dinjitetit.
“Mendoj se betejat që individët zhvillojnë kundër botës janë ndoshta mënyra e vetme për ta rifituar dinjitetin e tyre”, shpjegon ai.
Sipas Lee, rëndësia e një përpjekjeje nuk matet vetëm me mundësinë e fitores.
“Pavarësisht gjasave për të fituar, vetë lufta është e rëndësishme dhe kuptimplotë”, shton regjisori.
Kjo filozofi përshkon edhe “Possible Love”, ku personazhet përpiqen të ruajnë një pjesë të identitetit dhe dinjitetit të tyre në një realitet që shpesh i vendos në pozita të pafavorshme.
Kriza e kinemasë koreane e vështirësoi realizimin e filmit
Edhe vetë realizimi i “Possible Love” ishte një proces i vështirë.
Lee Chang-dong pati probleme në sigurimin e financimit brenda Koresë së Jugut.
Sipas tij, industria koreane e filmit po përballet me një krizë strukturore, të shkaktuar pjesërisht nga humbjet ekonomike gjatë pandemisë COVID-19 dhe rritja e platformave të transmetimit.
Në këtë situatë, Netflix vendosi ta financonte projektin.
Marrëveshja i mundësoi filmit të shfaqej edhe në kinema në disa vende të botës.
Megjithatë, ky zhvillim e shtyu regjisorin të reflektonte mbi marrëdhënien mes pavarësisë artistike dhe kapitalit.
Në film, Ye-ji është një regjisore dokumentarësh që përpiqet të ruajë pavarësinë krijuese, megjithëse jeton me një bashkëshort jashtëzakonisht të pasur.
Lee thotë se e sheh veten në një situatë të ngjashme.
“Edhe unë jam i varur nga kapitali për t’i realizuar filmat e mi”, pranon ai.
Regjisori e përshkruan këtë marrëdhënie me një krahasim ironik.
“Mund të thuhet se edhe unë jam i martuar me kapitalin, por po përpiqem ta mbroj zërin tim”, shpjegon Lee.
Sipas tij, ky është një nga paradokset themelore të profesionit të kineastit: për të krijuar vepra të pavarura artistike, shpesh duhet të mbështetesh te burime financiare që mund të ndikojnë në vetë procesin krijues.
Fitues në Venecia dhe kandidat për Oscar
“Possible Love” është pritur me vlerësime të larta nga kritika ndërkombëtare.
Filmi fitoi Çmimin e Madh të Jurisë në Festivalin e Filmit në Venecia, ndërsa disa kritikë e kanë cilësuar si një nga realizimet më të rëndësishme kinematografike të vitit.
Pas suksesit në Venecia, kanë nisur edhe diskutimet për mundësitë e tij në garën për çmimet Oscar.
Koreja e Jugut e ka përzgjedhur filmin si kandidatin e saj për kategorinë e filmit më të mirë ndërkombëtar.
Megjithatë, për Lee Chang-dong, suksesi nuk matet vetëm me çmime dhe vlerësime.
Kur pyetet se çfarë do të thotë suksesi për të, regjisori jep një përgjigje të lidhur ngushtë me filozofinë e tij artistike.
“Gjithmonë kam bërë filma me dëshirën për t’u lidhur me publikun”, thotë ai.
Sipas Lee, rëndësi të veçantë ka momenti kur shikuesit i pranojnë pyetjet që filmi ngre dhe përpiqen t’i gjejnë vetë përgjigjet.
“Për mua është gjithmonë domethënëse kur publiku i pranon pyetjet që shtroj përmes filmave dhe përpiqet t’i gjejë përgjigjet e veta”, shpjegon regjisori.
Ai shpreson që kjo përvojë të sjellë qoftë edhe një ndryshim të vogël në jetën e shikuesve.
Kinemaja si përgjegjësi morale
Për më shumë se tri dekada, Lee Chang-dong ka ndërtuar një krijimtari që nuk shmang temat e vështira.
Filmat e tij trajtojnë dhunën, humbjen, diskriminimin, pabarazinë dhe pasojat e pushtetit ekonomik mbi individin.
Por, pavarësisht errësirës që karakterizon shumë prej historive, regjisori vazhdon të besojë në mundësinë e ndryshimit.
Për të, shpresa nuk gjendet domosdoshmërisht në fitore të mëdha, por në gjeste të vogla njerëzore, në solidaritet dhe në përpjekjen për të mos iu nënshtruar padrejtësisë.
“Possible Love” është një vazhdimësi e kësaj filozofie.
Duke ndërthurur historinë e një punëtori të papunë me jetën e një çifti të pasur dhe dilemat e një regjisoreje dokumentarësh, filmi ngre pyetje mbi pushtetin, përgjegjësinë dhe kufijtë e artit.
Në fund, mesazhi i Lee Chang-dong mbetet se dinjiteti njerëzor nuk varet vetëm nga aftësia për të fituar kundër një sistemi të padrejtë. Ndonjëherë, vetë vendimi për të mos u dorëzuar përbën një formë fitoreje morale.
Filmi “Possible Love” po shfaqet në kinema dhe, sipas kalendarit të publikuar, pritet të jetë i disponueshëm në Netflix nga 6 nëntori. /GazetaExpress/
Burimi: The Guardian