**Ndikimi Kinez në Ballkanin Perëndimor: Kosova Përjashtim, Serbia Thellon Lidhjet**
Kosova mbetet e paprekur nga ndikimi kinez, ndryshe nga vendet e tjera të Ballkanit Perëndimor, ku prania e Pekinit po thellohet, shpesh me kosto të larta politike dhe ekonomike. Kjo situatë vihet në pah nga njoftimi i Presidentit serb, Aleksandar Vuçiç, për një vizitë të rëndësishme në Kinë në mes të majit, vizitë që ai e konsideron si më thelbësoren në karrierën e tij profesionale për qytetarët e Serbisë.
Deklarata e Vuçiç tregon se, pavarësisht sfidave të fundit në marrëdhëniet e Kinës me Bashkimin Evropian, orientimi kinez në politikën e jashtme vazhdon të mbetet prioritet për Serbinë. Megjithatë, partneriteti me Pekinin është i rëndësishëm jo vetëm për Beogradin, por edhe për Podgoricën, Shkupin, Banja Llukën dhe kryeqytetet e tjera të rajonit.
Ndërsa Bashkimi Evropian përpiqet të reduktojë ndikimin kinez, prania e Pekinit në Ballkanin Perëndimor po bëhet një faktor kyç jo vetëm në ekonominë dhe politikën rajonale, por edhe në atë pan-evropiane.
**Shtrirja e Ndikimit Kinez**
Ndikimi kinez në Ballkanin Perëndimor është i dukshëm në projekte të mëdha infrastrukturore si autostrada, hekurudha, ura dhe objekte energjetike, të cilat shpesh shoqërohen me kontrata të rëndësishme shtetërore dhe detyrime politike. Në disa vende, si Serbia, bashkëpunimi ka shkuar më tej, duke përfshirë edhe fushën e sigurisë.
Bashkimi Evropian, në të cilin vendet e Ballkanit Perëndimor aspirojnë të anëtarësohen, mbetet lideri i padiskutueshëm në ofrimin e ndihmës me grante. Grantet vjetore të IPA-s (Instrumenti i Ndihmës për Para-Anëtarësimin) arritën mesatarisht në rreth 0.8% të PBB-së së rajonit, ndërsa grantet kineze përbënin vetëm 0.02%. Megjithatë, në fushën e kredive, situata është ndryshe: BE-ja jepte kredi që arrinin në rreth 1.5% të PBB-së së rajonit, ndërsa Kina ofronte 1.2%. Në Serbi, portofoli i kredive kineze tashmë e ka tejkaluar atë të BE-së. Kjo tregon se në sferën e kredive dhe projekteve të mëdha kontraktuese, prania kineze ka qenë shumë më e prekshme se sa shpesh mendohet.
Që në fillim, Pekini u përqendrua te projektet që autoritetet mund t’u prezantojnë votuesve si prova të “rezultateve konkrete” dhe “zhvillimit”: autostrada të reja, linja hekurudhore, ura dhe modernizimi i korridoreve të transportit. Këtu qëndron forca kryesore politike e Kinës në Ballkanin Perëndimor – në zgjidhjet e mëdha infrastrukturore që prodhojnë një efekt të shpejtë dhe të dukshëm, por që shpesh shoqërohen me kushte shpesh të paqarta, mbikëqyrje të dobët dhe rreziqe të konsiderueshme afatgjata.
**Kosova: Një Qasje e Kujdesshme**
Kosova mbetet vendi me praninë më të vogël kineze në rajon, duke mos rënë në “kurthin” e investimeve dhe ndikimit të Pekinit, ndryshe nga disa shtete të Ballkanit Perëndimor. Institucionet e Republikës së Kosovës kanë mbajtur një qasje të kujdesshme ndaj kompanive dhe produkteve kineze, duke ndërmarrë edhe masa kufizuese dhe sanksionuese në disa sektorë strategjikë. Këto vendime janë parë si pjesë e orientimit euroatlantik të vendit dhe harmonizimit me politikat e partnerëve perëndimorë. Për shkak të kësaj qasjeje, ndikimi ekonomik dhe teknologjik i Kinës në Kosovë mbetet dukshëm më i ulët krahasuar me vendet e tjera të rajonit.
**Serbia: Qendra e Bashkëpunimit me Kinën, me Kosto të Lartë**
Ndikimi kinez është më i dukshëm në Serbi, e cila prej kohësh është bërë platforma kryesore politike dhe ekonomike e pranisë së Kinës në Ballkanin Perëndimor. Modernizimi i korridorit hekurudhor Beograd-Budapest, urat e reja, rrugët anashkaluese dhe projektet industriale e logjistike me kompani shtetërore kineze, e kanë shndërruar Serbinë në pikën kyçe rajonale të bashkëpunimit të Pekinit me Ballkanin. Por pas kësaj fasade, një histori tjetër po bëhet gjithnjë e më e dukshme – ajo lidhet me koston e një modeli të tillë.
Tragjedia në stacionin hekurudhor në Novi Sad në nëntor 2024, pas shembjes së një tende betoni pas punimeve të rindërtimit brenda projektit hekurudhor serbo-kino-hungarez, e shndërroi çështjen e infrastrukturës në një krizë të plotë politike. Një projekt i madh transporti që supozohej të simbolizonte modernizimin, papritmas u bë simbol i rreziqeve të korrupsionit, mbikëqyrjes së dobët dhe bashkimit të rrezikshëm të shtetit, strukturave të biznesit pranë autoriteteve dhe propagandës politike. Ky incident shkaktoi protesta antiqeveritare në shkallë të gjerë dhe minoi popullaritetin e Presidentit serb Aleksandar Vuçiç.
Një tjetër rast që tërhoqi vëmendjen ndaj kësaj çështjeje ishte lajmi nga Budapesti: pas humbjes së partisë së Viktor Orbán në zgjedhje, u njoftua një auditim i investimeve në projektin e përbashkët të modernizimit të hekurudhës me Kinën nga Beogradi në Budapest. Ndërkohë, vetë Serbia vazhdon një hetim për korrupsion të mundshëm gjatë modernizimit të seksionit që të çon në kufirin hungarez. Rasti përfshin 14 të dyshuar, përfshirë dy ish-ministra, ndërsa humbjet buxhetore vlerësohen në 115 milionë dollarë amerikanë. Sipas hetimit, konsorciumi kinez CRIC-CCCC mund të ketë përfituar në mënyrë të paligjshme të paktën 18.7 milionë dollarë amerikanë. Megjithatë, pasoja më e dhimbshme ishte padyshim tragjedia në stacionin hekurudhor të Novi Sadit.
Historia e hekurudhës Beograd-Budapest është e rëndësishme jo vetëm për Serbinë dhe Hungarinë, por edhe për të gjithë rajonin: ajo tregon qartë se si projektet e mëdha të infrastrukturës kineze në Ballkanin Perëndimor po bëhen gjithnjë e më shumë një burim rreziqesh politike, financiare dhe të reputacionit.
**Aspekti Ushtarak**
Prania kineze në Serbi ka pushuar prej kohësh të kufizohet vetëm në ekonomi. Vitet e fundit, Beogradi ka blerë vazhdimisht armë kineze. Në vitin 2022, Serbia shfaqi publikisht sistemet e raketave tokë-ajër FK-3 të blera nga Kina, duke u bërë operatori i parë në Evropë i këtij sistemi. Dhe në mars 2026, Vuçiç konfirmoi blerjen e raketave kineze CM-400AKG me lëshim ajri, gjë që e bëri Serbinë edhe një herë një përdoruese unike në Evropë të armëve kineze me udhëzim preciz. Kjo është një pikë e rëndësishme: Lidhjet serbo-kineze në Ballkan nuk kufizohen më vetëm në autostrada, stacione hekurudhore apo ura, por po hyjnë edhe në sferën strategjikisht të ndjeshme ushtarako-teknike. Pikërisht për këtë arsye rasti serb ndryshon nga pjesa tjetër e rajonit jo vetëm në shkallën e bashkëpunimit ekonomik me Pekinin, por edhe në thellësinë e besimit politik ndaj tij.
Skandali i ri rreth hekurudhës nga Beogradi në Budapest vetëm sa e përforcoi këtë trend. Fakti që një nga simbolet më ambicioze të infrastrukturës kineze në rajon shoqërohet gjithnjë e më shumë jo me modernizimin, por me inspektime, dyshime, humbje buxhetore dhe pyetje në lidhje me modelin kontraktual, është tregues. Por edhe më treguese është se edhe në sfondin e skandaleve të tilla, Serbia nuk po tregon gatishmëri për të ulur rrënjësisht varësinë nga kompanitë kineze. Përkundrazi, kompanitë kineze vazhdojnë të marrin projekte të mëdha, ndërsa vetë modeli i bashkëpunimit mbetet përgjithësisht i pandryshuar. Kjo do të thotë që ndikimi kinez në Serbi nuk duhet të matet më vetëm nga vëllimi i investimeve të reja – ajo që ka më shumë rëndësi është se sa thellë janë tashmë të ngulitura kompanitë kineze në sistemin shtetëror të ndërtimit dhe sa fort janë mësuar elitat lokale me një format në të cilin vendimet e mëdha për infrastrukturën merren nën një regjim të përjashtimit politik dhe jo përmes një procedure normale konkurruese.
**Mali i Zi: Kurthi i Borxhit dhe Rikthimi i Kontraktorëve Kinezë**
Mali i Zi ofron një shembull të ndryshëm, por jo më pak tregues. Këtu, prania kineze është shoqëruar prej kohësh kryesisht me autostradën Bar-Boljare, seksioni i parë i së cilës – Smokovac-Mateševo - u hap në korrik 2022 dhe u bë një nga rastet më të njohura në Evropë lidhur me rreziqet e një “kurthi borxhi”. Ishte pikërisht autostrada malazeze që për një kohë të gjatë e bëri Ballkanin Perëndimor një shembull se si një ambicie e madhe infrastrukturore mund të shndërrohet në një burim borxhi dhe cenueshmërie politike. Por historia nuk mbaroi këtu: në shkurt të vitit 2026, Podgorica nënshkroi një kontratë me konsorciumin kinez PowerChina–Stecol–PCCD për ndërtimin e seksionit të ardhshëm Mateševo–Andrijevica me vlerë 693.9 milionë euro. Bëhet fjalë për një seksion me gjatësi afërsisht 23 km, të financuar jo vetëm nga buxheti, por edhe me pjesëmarrjen e një kredie prej 200 milionë eurosh nga BERZH dhe një granti të BE-së prej 150 milionë eurosh. Ky është një sinjal i rëndësishëm, sepse edhe pas të gjitha paralajmërimeve në lidhje me seksionin e parë, kontraktori kinez ruajti përsëri një pozicion kyç në një projekt strategjik.
Rasti malazez tregon qartë ciklin e gjatë të ndikimit kinez. Fillimisht, ekziston një projekt i madh dhe politikisht i favorshëm që autoritetet lokale e paraqesin si një përparim historik. Pastaj lindin pyetje në lidhje me koston e tij, kushtet e kredisë, fizibilitetin ekonomik, pasojat mjedisore dhe realizmin e përfitimeve të premtuara. Më pas, partnerët perëndimorë ndihmojnë në uljen pjesërisht të rreziqeve financiare, por kjo nuk do të thotë domosdoshmërisht zhvendosjen e rolit kinez. Përkundrazi, kompanitë kineze shpesh mbeten kontraktorët më të rëndësishëm edhe për fazat pasuese. Si rezultat, Kina nuk merr domosdoshmërisht kontroll të drejtpërdrejtë politik, por merr një prani afatgjatë në sektorët strategjikë dhe, më e rëndësishmja, inercinë e varësisë së tyre nga kontraktorët e saj.
**Maqedonia e Veriut: Skandale Korrupsioni dhe Vonesa**
Maqedonia e Veriut tregon një anë tjetër të problemit. Këtu, prania kineze është gjithashtu kryesisht infrastrukturore, por vetë projektet kineze shoqërohen më shumë me skandale korrupsioni, vonesa dhe buxhete në rritje pas fillimit të projektit. Shembulli më i njohur është ndërtimi i autostradës Kërçovë-Ohër me pjesëmarrjen e Sinohydro. Projekti u vonua për vite me radhë, u bë më i shtrenjtë dhe u shndërrua në një nga simboleve më problematike të mënyrës se si “zgjidhjet e shpejta” në infrastrukturë mund të rezultojnë në dështim politik dhe institucional.
Ndërtimi, i cili filloi në vitin 2014, u shoqërua me gabime serioze në projektim: rrugë të hartuara gabimisht, shpate të paqëndrueshme, tunele që kërkonin ridizajnim dhe më shumë se 80 modifikime gjatë rrjedhës së punimeve. Kjo shkaktoi një rritje të ndjeshme të kostove – nga 374 milionë euro fillestare në më shumë se 600 milionë euro dhe më vonë në 803 milionë euro, të cilat Parlamenti i Maqedonisë së Veriut i miratoi zyrtarisht në mars 2026. Afati i ri i përfundimit u shty në 31 maj 2027.
Problemet nuk ishin vetëm teknike. Sinohydro, e cila po zbaton projektin, ishte tashmë në listën e Bankës Botërore të kompanive të përjashtuara për praktika korruptive në momentin që mori kontratën. Kjo nxiti dyshime në lidhje me kushtet e marrëveshjes, cilësinë e mbikëqyrjes shtetërore dhe patronazhin politik. Si rezultat, autostrada Kërçovë-Ohër u bë një nga shembujt më të qartë se si iniciativat e mëdha kineze të infrastrukturës në Ballkan mund të krijojnë rreziqe financiare, politike dhe institucionale afatgjata – madje edhe në vendet ku shkalla e pranisë kineze është më e vogël se në Serbi ose Mal të Zi.
**Bosnja dhe Hercegovina: Alternativa me Vonesa dhe Dyshime**
Në Bosnjë dhe Hercegovinë, prania kineze nuk është aq e përqendruar sa në Serbi ose Mal të Zi, por logjika atje është e njëjtë. Në BiH, gjurma kineze është veçanërisht e dukshme në iniciativat e energjisë dhe infrastrukturës së madhe, të cilat elitat lokale shpesh i promovonin si një alternativë më të shpejtë ndaj mekanizmave të ngadaltë dhe kompleksë evropianë. Dhe në Bosnjë gjithashtu, projektet kineze rregullisht nuk rezultojnë në histori suksesi të shpejtë, por shkaktojnë vonesa, mosmarrëveshje dhe fizibilitet ekonomik problematik.
Një shembull tregues është projekti i ndërtimit të Njësisë 7 të Termocentralit të Tuzlës, për të cilin Federata e BiH ra dakord në vitin 2017 me kompaninë kineze China Gezhouba Group dhe financim nga Banka Kineze Exim: pavarësisht premtimeve politike për një “përparim strategjik”, projekti u bllokua në mosmarrëveshje ligjore, kritika të BE-së për garancitë shtetërore, vonesa dhe në fakt u ndërpre pasi kontraktori kinez u tërhoq nga detyrimet kontraktuale në vitin 2021. Një dinamikë e ngjashme vërehet në Republikën Srpska, ku ndërtimi i Hidrocentralit Dabar, i besuar China Energy Gezhouba Group, po përparon ngadalë për shkak të vonesave të lejeve, mosmarrëveshjeve mjedisore dhe mungesës së transparencës në procedura, të cilat janë pranuar vazhdimisht si nga autoritetet lokale ashtu edhe nga institucionet evropiane. Një shembull tjetër karakteristik është projekti i Termocentralit Gacko 2, të cilin qeveria e Republikës Srpska u përpoq ta zbatonte së bashku me China Machinery Engineering Corporation në vitet 2017-2018: pavarësisht deklaratave të zhurmshme për investime që tejkalonin 1 miliard euro, projekti nuk kaloi kurrë në fazën e ndërtimit aktual për shkak të mungesës së financimit të rënë dakord, dyshimeve në lidhje me fizibilitetin ekonomik dhe kundërshtimit me detyrimet klimatike të BiH.
Kjo edhe një herë nënvizon pikën kryesore: Pekini nuk i ofron rajonit një model të ri zhvillimi me cilësi më të lartë, por vepron në mënyrë efektive në një mjedis ku qeveritë lokale kanë nevojë për projekte të mëdha të dukshme pa kushte tepër të rrepta në lidhje me transparencën, konkurrencën dhe standardet.
**Një Sfidë për BE-në**
Krahas projekteve të infrastrukturës dhe ushtrisë, Pekini po ndërton gjithashtu një formë më të butë të pranisë së tij në rajon – përmes arsimit, programeve gjuhësore dhe shkëmbimeve akademike. Institutet Konfuci operojnë në Beograd, Novi Sad dhe Nish; ato ofrojnë kurse gjuhësore, përgatisin studentët për provimet HSK, ofrojnë mundësi bursash dhe lidhin studimin e gjuhës kineze me perspektiva më të gjera arsimore dhe profesionale. Platforma të ngjashme ekzistojnë edhe në vende të tjera të rajonit: në veçanti, një Institut Konfuci operon në Universitetin e Malit të Zi dhe në Banja Luka – në Universitetin e Banja Lukës. Ky segment arsimor, sigurisht, nuk është aq me ndikim sa kontratat e infrastrukturës, por ndihmon Pekinin të krijojë një prani më të qëndrueshme dhe shoqërisht të pranueshme në rajon – veçanërisht aty ku projektet ekonomike tashmë provokojnë polemika.
Momenti aktual është gjithashtu i rëndësishëm sepse roli i Kinës në rajon po hyn në një fazë të re. Ndërsa në vitet 2010 fokusi ishte kryesisht te zgjerimi, premtimet madhështore dhe “projektet e së ardhmes”, tani fokusi është gjithnjë e më shumë te trashëgimia e marrëveshjeve të bëra tashmë. Me fjalë të tjera, Kina ndikon në Ballkan jo vetëm përmes investimeve të reja, por edhe përmes pasojave të atyre të vjetrave: autostrada të papërfunduara, hekurudha më të shtrenjta, detyrime borxhi, varësi nga kompanitë kineze dhe zakoni politik i qeverive lokale që kthehen te të njëjtët partnerë edhe pas skandaleve.
Ndikimi kinez në Ballkanin Perëndimor nuk duhet as të ekzagjerohet, as të nënvlerësohet. Kina nuk është bërë një hegjemone e plotë gjeopolitike në rajon dhe është qartësisht e paaftë të konkurrojë me BE-në si një magnet politik apo qendër graviteti integrimi. Por as ky nuk është qëllimi i saj. Forca e Pekinit në rajon është më pragmatike. Ballkani Perëndimor mund të shihet nga Pekini si një pikëmbështetje në Evropë, nga e cila është e përshtatshme të zgjerojë ndikimin e tij në të gjithë kontinentin, mbi të gjitha në vendet e BE-së. Për më tepër, lidhjet ekonomike, financiare dhe infrastrukturore të vendosura tashmë të rajonit me Kinën do të bëhen pjesë e tregut të brendshëm të BE-së pas zgjerimeve të ardhshme. Reduktimi i ndikimit kinez në Evropë është i pamundur pa e reduktuar atë edhe në Ballkanin Perëndimor. Për Bashkimin Evropian, kjo do të thotë që politika e përmbajtjes së ndikimit kinez nuk mund të kufizohet në tregun e brendshëm: ajo duhet të përfshijë edhe hapësirën para anëtarësimit, ku sot po formohen parametrat ekonomikë dhe institucionalë të zgjerimit të ardhshëm. Por në kushtet kur vendet kandidate (mbi të gjitha Serbia) po përpiqen, përkundrazi, të zhvillojnë marrëdhëniet e tyre me Pekinin, detyra e Brukselit është një sfidë komplekse dhe shumështresore.