Rasti i fundit i Miss Marple u botua 50 vjet më parë, pas vdekjes së Agatha Christie. Pyetja ishte e pashmangshme: a mund të ndiqja vërtet gjurmët e “Mbretëreshës së Krimit”?
Kur më kërkuan të shkruaja romanin e parë të plotë me Miss Marple që nga botimi pas vdekjes i “Sleeping Murder”, 50 vjet më parë, mendimi im i parë shkoi te gjyshja ime.
Pikërisht përmes saj pata kontaktin e parë me botën e Agatha Christie.
Dhe tani që e mendoj, ajo kishte shumë nga tiparet e Miss Marple: thurte me pasion, merrej me kopshtari, kishte një mendje jashtëzakonisht të mprehtë – fjalëkryqin e madh e përfundonte thuajse për 15 minuta – dhe kishte një aftësi të veçantë për të kuptuar njerëzit dhe natyrën njerëzore.
Ishte e sjellshme dhe bujare, por, ashtu si Miss Marple, dinte të tregonte edhe një anë të fortë kur situata e kërkonte.
Një personazh që lindi gati një shekull më parë
Agatha Christie e krijoi Jane Marple në vitin 1927, në tregimin e revistës së Krishtlindjeve “The Tuesday Night Club”.
“Zonja e moshuar me flokë të bardhë” bëri debutimin e saj në roman në vitin 1930, me “The Murder at the Vicarage”.
Me kalimin e viteve, Miss Marple rivalizoi edhe Hercule Poirot në dashurinë e lexuesve.
Ajo u shfaq në 12 prej 66 romaneve detektive të Christie dhe në 20 prej 160 tregimeve të shkurtra të autores.
Me më shumë se një miliard kopje të librave të Agatha Christie të shitura në anglisht dhe një tjetër miliard në përkthime, veprat e saj janë ndër më të lexuarat dhe më jetëgjatat në historinë e letërsisë popullore.
Në vitin 2013, familja e Christie autorizoi shkrimtaren Sophie Hannah të vazhdonte serinë me Hercule Poirot.
Por askujt nuk i ishte kërkuar më parë të shkruante një roman të ri me Miss Marple.
Deri tani.
Nder, frikë dhe një ndjenjë rikthimi në shtëpi
Ftesa për të marrë përsipër një personazh kaq të dashur më solli njëkohësisht ndjenjën e nderit dhe të frikës.
Por kishte edhe diçka tjetër: një lloj rikthimi në shtëpi.
Agatha Christie ka qenë gjithmonë shumë e rëndësishme për mua, si lexuese dhe si shkrimtare.
Veprat e saj ishin ndër librat e parë për të rritur që lexova, rreth moshës 12 ose 13-vjeçare.
Fillova me “Murder on the Orient Express”.
Vështirë të imagjinohet një hyrje më e mirë.
Nuk jam e sigurt nëse në atë moshë isha plotësisht e vetëdijshme për vdekjen dhe errësirën e historisë. Më kishte rrëmbyer loja: kërkimi i të dhënave, shmangia e pistave të rreme dhe përpjekja për ta zbuluar fajtorin përpara zbulimit të madh.
E mbaj mend shumë qartë atë ndjesi që çdo lexues i romaneve mister e njeh: dëshirën për t’i kaluar faqet me shpejtësi për ta zbuluar zgjidhjen dhe, në të njëjtën kohë, dëshirën që libri të mos përfundonte.
Madje mbaj mend se mendova: po sikur kjo shkrimtare brilante, kjo magjistare e ndërtimit të intrigës, të mos kishte shkruar asgjë tjetër?
Për fat të mirë, ky nuk ishte problem.
Fillimisht më tërhoqi Poirot
Si shumë lexues, në fillim u tërhoqa më shumë nga librat me Hercule Poirot.
Ndoshta sepse kisha nisur me “Orient Express”, vendndodhjet elegante dhe ekzotike u bënë pjesë e rëndësishme e përvojës sime me Christie.
Sidomos pasi pashë filmin e viteve ’70, me Lauren Bacall, Ingrid Bergman dhe Sean Connery, me gjithë atmosferën e tymit, trenave dhe elegancës së Hollivudit të vjetër.
Poirot kishte shumë nga destinacionet më joshëse: Rivierën Franceze, Egjiptin, ishujt grekë dhe Dolomitet.
Në krahasim, bota e Miss Marple më dukej fillimisht më e vogël.
Vetëm kur i rilexova librat si e rritur kuptova gjenialitetin e personazhit.
Radikaliteti i një zonje të moshuar
Christie kishte bërë diçka jashtëzakonisht të zgjuar dhe, për kohën, mjaft radikale: kishte vendosur një grua të moshuar, beqare, në rolin e detektives më të mprehtë.
Miss Marple qëndron diku mes hetueses dhe spektatores së padukshme.
Ajo përfaqësonte një nga ato gra që shoqëria e pas Luftës së Parë Botërore i shihte shpesh me keqardhje ose përçmim sepse nuk kishin gjetur partner.
Christie e mori pikërisht këtë figurë dhe e ktheu në personin që ia kalonte të gjithëve.
Padukshmëria e saj sociale u bë një lloj superfuqie.
Duke krijuar Miss Marple, Christie sfidoi madje edhe një nga rregullat e famshme të Detection Club, organizatë ku ajo vetë ishte anëtare, sipas të cilit “intuita femërore” nuk duhej përdorur si mjet për zgjidhjen e krimit.
Por pikërisht intuita është një prej armëve më të mëdha të Miss Marple.
Po, ekzistojnë prova fizike, por është kuptimi i saj i jashtëzakonshëm i natyrës njerëzore që në fund e zgjidh misterin.
Humori, mungesa e egos dhe errësira
Me kalimin e viteve, fillova ta vlerësoja edhe më shumë mungesën e egos te Miss Marple.
Ajo e kupton gjithmonë shakanë.
E di saktësisht se çfarë mendojnë të tjerët për të dhe shpesh luan me këtë perceptim për ta përdorur në avantazhin e saj.
Më pëlqenin gjithashtu momentet e papritura të errëta të personazhit.
Dhe ndryshe nga librat me Poirot, të cilët shpesh mund të duken pothuajse jashtë kohe, romanet me Miss Marple krijojnë një portret interesant të ndryshimeve shoqërore në Britani gjatë dekadave.
Nga fshati anglez i viteve ’30 në “The Murder at the Vicarage”, te lagjet e reja të viteve ’50 në “The Mirror Crack’d from Side to Side”, te ankthi i pasluftës në “A Murder Is Announced” dhe atmosfera më e lirshme e viteve ’60 në “At Bertram’s Hotel”.
Sfida: të shkruash Marple pa imituar Christie
Kur fillova të planifikoja romanin tim, një gjë ishte e qartë: Miss Marple duhej të ishte qendra e gjithçkaje.
Dhe duhej ta gjeja saktë.
Ajo duhej të mbetej Miss Marple e Christie në gjithë kompleksitetin, inteligjencën dhe hijeshinë e saj.
Elementi tjetër i domosdoshëm ishte struktura e intrigës.
Pikërisht ajo mjeshtëri që më mbante zgjuar deri vonë kur isha adoleshente, duke u përpjekur të përdorja çdo të dhënë për të zbuluar se kush ishte vrasësi.
Por në aspektet e tjera e dija se duhej të sillja diçka të re.
Nuk doja që libri të ishte thjesht një ushtrim imitimi.
Ka pasur vetëm një Agatha Christie dhe përpjekja për ta kopjuar saktësisht do të ishte e destinuar të dështonte.
Për më tepër, nga pikëpamja krijuese, nuk do të ishte aspak interesante.
Që nga fillimi e kuptova se romani i ri duhej të ishte në dialog me librat origjinalë të Miss Marple dhe me universin më të gjerë të Christie, por njëkohësisht të kishte edhe arsye të vetën për të ekzistuar.
Zbulimi që më çoi drejt Alpeve
Gjatë kërkimeve zbulova se “Death on the Nile” ishte menduar fillimisht si një histori me Miss Marple.
Aty gjeta pikën time të nisjes.
Më dha mundësinë ta bashkoja dashurinë time për vendndodhjet kinematografike me atmosferën magjepsëse që gjithmonë e kisha dashur te romanet e Poirot.
Kështu vendosa ta dërgoja Miss Marple me pushime.
Lart në Alpet Zvicerane.
Në Grand Alpine Hotel, mes pamjeve madhështore të maleve dhe pistave private të mbuluara me borë.
Tregim nga disa këndvështrime
Vendosa gjithashtu ta ndërtoja romanin përmes disa narratorëve në vetën e parë.
Kjo më dukej një mënyrë interesante për të rikrijuar diçka që Christie e bënte në mënyrë brilante: të na tregonte shumë për personazhet përmes mënyrës se si ata reagojnë ndaj Miss Marple.
Disa e nënvlerësojnë.
Disa e admirojnë.
Disa fillojnë ta kenë frikë.
Dhe nëpërmjet këtyre reagimeve mësojmë po aq shumë për ata sa edhe për vetë Marple.
Një Miss Marple që flet edhe me kohën tonë
Doja gjithashtu që libri të kishte një lidhje me botën e sotme.
Jo duke futur tema moderne me forcë, por duke nxjerrë paralele mes kohës së Christie dhe sonës.
Doja të eksploroja frikën moderne nga plakja dhe padukshmërinë sociale që shpesh shoqëron moshën e vjetër – diçka që nuk ka ndryshuar aq shumë që nga koha e Christie.
Doja gjithashtu të trajtoja egot toksike mashkullore që vazhdojnë të ekzistojnë në kulturë dhe politikë: figura që herë pas here përpiqen ta rishkruajnë historinë në interes të tyre ose t’i zhdukin gabimet e së kaluarës, sikur ato të mos kishin ekzistuar kurrë.
Dhe shpesh pa pasoja.
E kaluara gjithmonë rikthehet
Kjo më çon te një prej gjërave që kam dashur gjithmonë më shumë në veprën e Agatha Christie.
Kënaqësia e errët kur e kaluara më në fund i arrin njerëzit e këqij.
Ideja se veprimet kanë pasoja.
Se drejtësia, në një formë apo tjetër, mund të vijë.
Ndoshta kjo nuk ndodh gjithmonë në botën reale.
Por në këtë histori, të paktën, ndodh. /GazetaExpress/