Jo çdo roman i madh bëhet domosdoshmërisht një film i suksesshëm, ashtu siç jo çdo kryevepër kinematografike lind nga një libër i jashtëzakonshëm. Nga Stanley Kubrick te Alfred Hitchcock, Alfonso Cuarón dhe Christopher Nolan, historia e kinemasë ka treguar se përshtatjet më të mira shpesh janë ato që guxojnë të largohen nga materiali origjinal. Por ku qëndron kufiri mes besnikërisë ndaj librit dhe lirisë krijuese të regjisorit?
Përshtatja e veprave letrare për ekranin mbetet një nga sfidat më të mëdha të industrisë së filmit. Sa herë që një roman i njohur shndërrohet në produksion kinematografik, pritshmëritë e publikut rriten dhe krahasimet me librin bëhen pothuajse të pashmangshme.
Debatet për përshtatjet e fundit, përfshirë “The Odyssey” të Christopher Nolan dhe “Wuthering Heights” të Emerald Fennell, kanë dëshmuar se publiku shpesh krijon qëndrime të forta për një film edhe përpara se ta shohë.
Edhe versionet e reja të klasikëve si “Sense and Sensibility” nxisin diskutime mbi besnikërinë ndaj veprës origjinale, përzgjedhjen e aktorëve dhe mënyrën se si interpretohen personazhet.
Megjithatë, pak shikues dalin nga kinemaja duke thënë se filmi ishte pikërisht ashtu siç e kishin imagjinuar gjatë leximit.
Edhe më të rralla janë rastet kur publiku pranon se një film është më i mirë se libri mbi të cilin është bazuar.
Zakonisht, kritikat përqendrohen te ndryshimi i përfundimit, thjeshtimi i historisë, përzgjedhja e papërshtatshme e aktorëve ose transformimi i personazheve të dashur.
Por a është besnikëria ndaj romanit kriteri kryesor për një përshtatje të suksesshme?
Një analizë e historisë së kinemasë, e përmbledhur në librin “The Book Was Better”, sugjeron se përgjigjja është shumë më e ndërlikuar.
Një roman i shkëlqyer nuk garanton një film të mirë
Një nga përfundimet më interesante të analizës është se cilësia e veprës letrare nuk e përcakton domosdoshmërisht cilësinë e filmit.
Shkrimtari Anthony Burgess kishte argumentuar dikur se përshtatjet më të mira zakonisht lindin nga romane të nivelit të dytë ose të tretë.
Megjithatë, historia e kinemasë ofron shumë shembuj që e kundërshtojnë këtë ide.
Filma si “Jaws”, “The Godfather” dhe “The Exorcist”, të realizuar në fund të viteve ’60 dhe fillim të viteve ’70, dëshmojnë se vepra letrare relativisht konvencionale mund të shndërrohen në arritje të jashtëzakonshme kinematografike.
Por ekzistojnë edhe raste kur libra të mëdhenj kanë prodhuar filma po aq të rëndësishëm.
“Trainspotting”, “The Go-Between”, “The Leopard” dhe “A Clockwork Orange” janë shembuj të përshtatjeve që kanë ruajtur vlerën artistike të materialit origjinal, duke krijuar njëkohësisht identitetin e tyre kinematografik.
Nga ana tjetër, filma si “The Da Vinci Code” dhe “Fifty Shades of Grey” tregojnë se një roman me dobësi artistike mund t’i bartë ato edhe në ekran.
Përfundimi është se nuk ekziston një formulë e thjeshtë që e lidh cilësinë e librit me suksesin e filmit.
Pse disa histori përshtaten më lehtë për ekranin?
Disa forma letrare duket se ofrojnë mundësi më të mëdha për interpretim kinematografik.
Romanet e Jane Austen, për shembull, ndërtohen rreth historive të dashurisë, pengesave shoqërore dhe marrëdhënieve njerëzore që mund të vendosen në periudha të ndryshme historike.
Kjo është arsyeja pse veprat e saj vazhdojnë të frymëzojnë filma edhe jashtë kontekstit të Anglisë së shekullit XIX.
Një nga shembujt më të njohur është “Clueless”, i cili e ripërfytyron romanin “Emma” në botën e adoleshentëve amerikanë të viteve ’90.
Filmi ruan strukturën themelore të marrëdhënieve mes personazheve, por e zhvendos historinë në një realitet krejtësisht tjetër.
Në një kuptim më të gjerë, romanet e Austen kanë ndikuar në zhvillimin e komedive romantike moderne.
Në mënyrë të ngjashme, ndikimi i “Robinson Crusoe” mund të gjendet te filmi fantastiko-shkencor “The Martian”, ndërsa elemente të romanit gotik vazhdojnë të shfaqen në filmat horror.
Edhe “A Christmas Carol” i Charles Dickens ka ndikuar në strukturën e shumë filmave të Krishtlindjeve.
Tregimet e shkurtra konsiderohen gjithashtu material i përshtatshëm për kinemanë, pasi shpesh ndërtohen mbi një ide të fuqishme dhe një përfundim të papritur.
Një shembull është filmi “Don’t Look Now”, i bazuar në një novelë të shkurtër të Daphne du Maurier.
Mitet, legjendat dhe përrallat ofrojnë edhe më shumë liri krijuese, pasi origjina dhe interpretimet e tyre ndryshojnë ndër shekuj.
Këto histori përmbajnë hapësira që regjisorët mund t’i plotësojnë me imagjinatën e tyre.
Ndonjëherë, tradhtia ndaj librit është çelësi i suksesit
Një nga idetë më provokuese të analizës është se përshtatjet më të mira shpesh nuk janë besnike ndaj materialit origjinal.
Regjisori Paul Thomas Anderson ka dhënë një këshillë të drejtpërdrejtë për këtë proces: të merren pjesët e nevojshme nga vepra dhe më pas të ndiqet rruga krijuese e filmit.
Alfred Hitchcock kishte treguar se romanin “The Birds” e kishte lexuar vetëm një herë përpara realizimit të filmit dhe më pas nuk ishte kthyer më te teksti.
Madje, një skenarist ka rrëfyer se një kompani produksioni i kishte kërkuar të mos e lexonte fare romanin që do të përshtaste, nga frika se libri mund t’ia kufizonte lirinë krijuese.
Kjo qasje lidhet me një dallim themelor: letërsia dhe kinemaja janë dy forma të ndryshme rrëfimi.
Shkrimtari dhe skenaristi Dennis Lehane i ka krahasuar ato me mollët dhe gjirafat, duke nënvizuar se nuk mund të vlerësohen sipas të njëjtave kritere.
Një roman ndërtohet përmes gjuhës së shkruar, mendimeve të personazheve dhe përshkrimeve, ndërsa filmi komunikon përmes imazheve, tingullit, interpretimit dhe montazhit.
Për këtë arsye, përshtatja nuk është thjesht shkurtim apo ilustrim i një libri.
Ajo është një proces përkthimi nga gjuha letrare në gjuhën vizuale.
“Children of Men”: Kur një roman shndërrohet në diçka krejt tjetër
Një nga shembujt më të fuqishëm të lirisë krijuese është filmi “Children of Men” i Alfonso Cuarón, i realizuar në vitin 2006.
Filmi bazohet në romanin e shkrimtares britanike P.D. James, por regjisori e transformoi ndjeshëm historinë.
Romani përmban elemente të thella filozofike dhe teologjike, ndërsa Cuarón e shndërroi atë në një thriller distopik mbi autoritarizmin, terrorin, migracionin dhe trajtimin e refugjatëve.
Filmi, me Clive Owen në rolin kryesor, paraqet një botë ku njerëzimi ka humbur aftësinë për të lindur fëmijë.
Pikërisht kjo ide mbetet lidhja më e fortë me librin origjinal.
Cuarón e përdori konceptin si pikënisje dhe ndërtoi një histori të re, të përshtatur me shqetësimet politike dhe shoqërore të kohës së tij.
Edhe pse filmi është realizuar dy dekada më parë, temat që trajton vazhdojnë të duken aktuale.
Vetë P.D. James e kishte mirëpritur përshtatjen.
Ky rast tregon se një regjisor mund të largohet ndjeshëm nga romani dhe megjithatë të krijojë një vepër që ruan fuqinë e idesë origjinale.
Kubrick, Stephen King dhe konflikti për “The Shining”
Ndoshta shembulli më i famshëm i një përshtatjeje që largohet nga vizioni i shkrimtarit është “The Shining” i Stanley Kubrick.
Filmi i vitit 1980, me Jack Nicholson në rolin kryesor, bazohet në romanin horror të Stephen King.
Megjithatë, Kubrick ndryshoi elemente të rëndësishme të historisë, atmosferës dhe zhvillimit psikologjik të personazheve.
King ka qenë kritik ndaj filmit, duke konsideruar se regjisori nuk e kishte ruajtur thelbin emocional të romanit.
Por për shumë kritikë dhe studiues të kinemasë, “The Shining” mbetet një nga kryeveprat më të rëndësishme të horrorit psikologjik.
Kubrick nuk u përpoq thjesht ta riprodhonte librin në ekran.
Ai ndërtoi një univers vizual të vetin, ku kompozimi i kuadrit, hapësirat e hotelit, tingulli dhe ritmi krijojnë një ndjenjë të vazhdueshme ankthi.
Një qasje e ngjashme shihet edhe në filma të tjerë.
“Heart of Darkness”, romani i Joseph Conrad, u transformua në epikën e luftës “Apocalypse Now” të Francis Ford Coppola.
Ndërkohë, romani “Red Dragon” i Thomas Harris u shndërrua në “Manhunter”, ku regjisori Michael Mann e vendosi historinë brenda stilit të tij karakteristik vizual.
Këto filma dëshmojnë se një përshtatje mund të jetë njëkohësisht interpretim i veprës origjinale dhe krijim artistik i pavarur.
Besnikëria e tepruar mund ta dobësojë filmin
Një tjetër problem lind kur regjisorët përpiqen të ruajnë pothuajse çdo element të romanit.
Në raste të tilla, filmi mund të shndërrohet në një përmbledhje të ngjarjeve më të njohura të librit, pa krijuar një identitet të veçantë kinematografik.
Përshtatje si “The Hunger Games” dhe “The Road” janë realizuar me kujdes dhe respekt të madh ndaj materialit letrar.
Megjithatë, sipas analizës kritike, ato në disa momente mund të duken emocionalisht më pak të fuqishme pikërisht për shkak të përpjekjes për të qëndruar pranë origjinalit.
Problemi nuk është domosdoshmërisht cilësia teknike apo interpretimet, por fakti se një film duhet të funksionojë sipas rregullave të veta.
Respekti i tepruar ndaj tekstit mund ta kufizojë regjisorin dhe ta pengojë të zbulojë mundësitë specifike të mediumit kinematografik.
A mund të jetë ndonjë film plotësisht besnik ndaj librit?
Një nga pyetjet kryesore është se çfarë nënkupton në të vërtetë besnikëria ndaj një vepre letrare.
Çdo lexues krijon një version personal të historisë në imagjinatën e tij.
Pamja e personazheve, atmosfera, ritmi dhe kuptimi i ngjarjeve mund të ndryshojnë nga një lexues te tjetri.
Për shembull, disa e interpretojnë “The Great Gatsby” si një histori për rënien e ëndrrës amerikane, ndërsa regjisorët shpesh përqendrohen te festat luksoze dhe spektakli vizual.
Në mënyrë të ngjashme, Heathcliff i “Wuthering Heights” mund të shihet si një personazh mizor dhe i rrezikshëm, por disa përshtatje kinematografike e kanë theksuar më shumë anën e tij romantike.
Kjo tregon se çdo film është në njëfarë mënyre interpretimi personal i regjisorit.
Një shembull interesant është mënyra se si Jodie Foster e kuptoi romanin “The Silence of the Lambs”.
Aktorja këmbënguli të interpretonte Clarice Starling sepse e shihte historinë si rrëfimin e një gruaje që përpiqet të shpëtojë jetën e një gruaje tjetër, ndërsa burrat përreth saj ia vështirësojnë këtë mision.
Ky interpretim e vendos në qendër përvojën dhe këndvështrimin femëror të historisë.
Pikërisht këto dallime e bëjnë procesin e përshtatjes një akt krijues dhe jo vetëm teknik.
Përzgjedhja e aktorëve mund ta ndryshojë tërësisht personazhin
Një nga aspektet më të diskutuara të përshtatjeve letrare është përzgjedhja e aktorëve.
Hollywoodi shpesh zgjedh aktorë më tërheqës fizikisht sesa personazhet që përshkruhen në libra.
Kjo mund të bëhet për arsye komerciale, por ndonjëherë edhe si vendim i qëllimshëm artistik.
Në romanin “Psycho” të Robert Bloch, Norman Bates përshkruhet si një burrë fizikisht jo tërheqës.
Por Alfred Hitchcock zgjodhi Anthony Perkins, një aktor me pamje të butë dhe të pafajshme.
Ky vendim ndihmoi në krijimin e një kontrasti mes pamjes së personazhit dhe natyrës së tij të rrezikshme, duke e bërë historinë më shqetësuese.
Kritiku i njohur Roger Ebert e përshkruante kinemanë si një medium që krijon empati.
Për këtë arsye, studiot shpesh synojnë t’i bëjnë protagonistët më të pëlqyeshëm për publikun.
Megjithatë, kjo strategji nuk funksionon gjithmonë.
Një nga shembujt e përmendur është përzgjedhja e Bruce Willis për rolin e një gazetari anglez në përshtatjen e romanit “The Bonfire of the Vanities” të Tom Wolfe.
Filmi u konsiderua një dështim i madh artistik.
Nga ana tjetër, historia e kinemasë njeh raste kur aktorë që në letër nuk dukeshin zgjedhja ideale kanë arritur t’i bëjnë personazhet të paharrueshme.
Margaret Rutherford si Miss Marple, Renée Zellweger si Bridget Jones dhe Michael Caine si Harry Palmer në “The Ipcress File” janë shembuj të tillë.
Në romanet e Len Deighton, personazhi që Caine interpretonte nuk kishte emër dhe vinte nga veriu i Anglisë.
Megjithatë, aktori e transformoi rolin në një figurë të njohur të kinemasë britanike.
Këto raste tregojnë se karizma dhe interpretimi shpesh kanë më shumë rëndësi sesa përputhja e saktë fizike me përshkrimin letrar.
Sekreti mund të jetë emocioni, jo ngjarja
Në fund, një përshtatje e suksesshme mund të varet më shumë nga emocionet që përcjell sesa nga besnikëria ndaj çdo detaji të historisë.
Regjisori Anthony Minghella, i cili përshtati romanin “The Talented Mr Ripley”, e ka krahasuar procesin me shijen që mbetet në gojë pasi ke pirë diçka.
Sipas kësaj filozofie, ajo që ka rëndësi është ndjesia që libri lë te lexuesi dhe mënyra se si kjo ndjesi mund të rikrijohet përmes filmit.
Edhe shkrimtari Irvine Welsh, autori i “Trainspotting”, ka theksuar rëndësinë e përjetimit shqisor të letërsisë.
Ndërsa skenaristi Hossein Amini, i cili e ripërfytyroi “The Wings of the Dove” si një histori me atmosferë noir dhe kostume historike, synonte të rikrijonte emocionin unik që kishte ndier kur e lexoi librin për herë të parë.
Për të, sfida ishte të sillte në ekran një përvojë që askush tjetër nuk e kishte përjetuar pikërisht në të njëjtën mënyrë.
Kjo sugjeron se skenaristi dhe regjisori nuk duhet të përpiqen vetëm ta tregojnë historinë e librit.
Ata duhet të gjejnë mënyrën për ta bërë publikun të ndiejë diçka të ngjashme me atë që vetë kanë përjetuar gjatë leximit.
“The Odyssey” dhe pyetja që mbetet pa përgjigje
Debati për përshtatjet rikthehet te filmi “The Odyssey” i Christopher Nolan, i cili e riinterpreton epikën e Homerit përmes një këndvështrimi bashkëkohor.
Në këtë version, Odiseu nuk paraqitet thjesht si heroi dinak dhe aventurier i veprës klasike, por edhe si një veteran i traumatizuar nga lufta.
Kjo qasje përputhet me idenë se një regjisor duhet ta përshtatë materialin origjinal sipas vizionit dhe shqetësimeve të kohës së tij.
Megjithatë, për autoren e analizës, rezultati nuk arriti të krijonte ndikimin emocional të pritur.
Ajo e përshkruan përvojën e shikimit si një ndërthurje periudhash të gjata pritjeje dhe mërzie, të ndërprera nga shpërthime dhune.
Kjo e çon drejt një pyetjeje më të gjerë: a mund të ndodhë që një regjisor ta analizojë tepër materialin dhe të humbasë lidhjen emocionale me të?
Shkrimtarja e ndjerë Hilary Mantel kishte ofruar një këshillë të thjeshtë për procesin e përshtatjes: libri duhet lënë mënjanë dhe më pas historia duhet imagjinuar nga e para.
Kjo filozofi mund të përmbledhë edhe dallimin mes një përshtatjeje mekanike dhe një vepre të mirëfilltë kinematografike.
Një film i madh nuk duhet të jetë kopje e një libri të madh
Historia e kinemasë ka dëshmuar se nuk ekziston vetëm një mënyrë për të realizuar një përshtatje të suksesshme.
Disa filma ruajnë strukturën dhe atmosferën e veprës origjinale, ndërsa të tjerë ndryshojnë periudhën, personazhet, kontekstin politik apo edhe kuptimin e historisë.
Ajo që i bashkon përshtatjet më të mira nuk është domosdoshmërisht besnikëria ndaj çdo faqeje, por aftësia për të krijuar një përvojë artistike të fuqishme.
Nga “The Shining” dhe “Apocalypse Now” te “Trainspotting” dhe “Children of Men”, shumë prej filmave më të rëndësishëm të bazuar në letërsi kanë arritur sukses pikërisht sepse regjisorët nuk u mjaftuan me riprodhimin e librave.
Ata i interpretuan, i sfiduan dhe në disa raste i rindërtuan rrënjësisht.
Në fund, pyetja më e rëndësishme nuk është nëse filmi është identik me romanin, por nëse ai arrin të qëndrojë si vepër më vete.
Sepse një përshtatje e madhe kinematografike nuk ka pse të jetë thjesht një libër i shndërruar në imazhe. Ajo duhet të jetë një histori që fiton jetë të re përmes gjuhës së filmit. /GazetaExpress/