Integrimi i infrastrukturës së transportit të Ballkanit Perëndimor në rrjetin kryesor evropian po has vonesa të shumta, duke rrezikuar mosplotësimin e objektivit të vitit 2030. Këtë e thekson një raport i Gjykatës Evropiane të Auditorëve, i cili vë në pah se situata e projektit hekurudhor Linja 10 në Kosovë është përkeqësuar që nga nisja e tij.
Raporti vlerëson mbështetjen financiare të Bashkimit Evropian për infrastrukturën rajonale përmes Kornizës së Investimeve për Ballkanin Perëndimor (WBIF), një mekanizëm që kombinon grante të BE-së me kredi ndërkombëtare. Që nga viti 2015, Komisioni Evropian ka kontribuar me 899 milionë euro në WBIF, duke përbërë 86% të fondit. Sektori i transportit ka përfituar pjesën më të madhe të këtyre investimeve, me një buxhet total prej 2.665 miliardë eurosh, nga të cilat 527 milionë euro janë shpërndarë deri në mesin e vitit 2025.
**Vonesa dhe Mangësi në Përzgjedhjen e Projekteve**
Edhe pse projektet përputhen me prioritetet rajonale, auditorët evidentojnë mangësi serioze në përzgjedhjen e tyre, veçanërisht sa i përket mungesës së gatishmërisë. Mesatarisht, projektet kanë nisur me 17 muaj vonesë, shpesh pa dokumentacion të plotë përgatitor apo analiza kosto-përfitim. Për këtë, Gjykata rekomandon që Komisioni Evropian të financojë vetëm projekte plotësisht të gatshme për zbatim.
Raporti analizon 12 projekte transporti, përfshirë ato në Bosnjë dhe Hercegovinë, Kosovë, Maqedoni të Veriut dhe Serbi. Ai vë në dukje se gjashtë grante hekurudhore janë miratuar në këto vende, por tri linja ende nuk janë elektrizuar dhe operojnë me naftë, duke cenuar përfitimet mjedisore. Gjithashtu, theksohet se Komisioni nuk ka prioritetizuar sa duhet transportin e qëndrueshëm, si hekurudhat.
Një shembull problematik është ai i Maqedonisë së Veriut, ku një segment hekurudhor në Korridorin VIII u miratua pa garanci për lidhjen e plotë me Bullgarinë, duke kufizuar kështu ndikimin e investimit.
**Gjendja e Përkeqësuar e Linjës 10 në Kosovë**
Një kapitull i veçantë i raportit i dedikohet projektit të hekurudhës Linja 10 në Kosovë, gjendja e së cilës, sipas auditorëve, ishte më e keqe në momentin e auditimit sesa para fillimit të projektit. Qarkullimi hekurudhor në këtë linjë kryesore, që lidh Kosovën me Serbinë dhe Maqedoninë e Veriut, është ndërprerë që nga viti 2020 pas shembjes së tuneleve. Deri në qershor 2025, sinjalizimi dhe elektrifikimi nuk ishin instaluar. Kjo situatë, e nisur si projekt modernizimi në vitin 2014 me financim ndërkombëtar dhe punime në 2019, ilustron rreziqet e vonesave, kapaciteteve të kufizuara dhe qëndrueshmërisë së dobët të projekteve.
Në përgjithësi, qëndrueshmëria e shtatë projekteve të analizuara vlerësohet si e pasigurt për shkak të procedurave administrative të papërfunduara, mungesës së fondeve për mirëmbajtje ose infrastrukturës së pashfrytëzuar.
**Mbikëqyrje me Mangësi dhe Monitorim i Dobët**
Raporti kritikon gjithashtu mbikëqyrjen e Komisionit Evropian, i cili mbështetet tek institucionet financiare ndërkombëtare për monitorimin e projekteve. Kjo mbikëqyrje është vlerësuar si jo e mjaftueshme, pasi Komisioni nuk ka kërkuar prova sistematike për vlerësimin e rreziqeve dhe nuk ka identifikuar mangësi në prokurim. Monitorimi i vonesave gjithashtu ka qenë i dobët, me informacione jo të detajuara, duke rezultuar në vonesa shtesë prej mbi dy vjetësh gjatë ndërtimit, shpesh për shkak të ndryshimeve teknike dhe lejeve.
Së fundi, raporti thekson se matja e ndikimit të projekteve është e kufizuar. Treguesit aktualë të Komisionit, si PBB-ja apo tregtia, ndikohen nga shumë faktorë të jashtëm. Auditorët rekomandojnë matjen e shkallës së përfundimit të korridoreve dhe përputhshmërisë me standardet e BE-së, për një vlerësim më të saktë të efikasitetit të fondeve evropiane.