**Përdorimi i Fondeve Publike në Periudhë Zgjedhore: Cili Organ Kontrollon?**
Kur një qeveri shpërndan fonde publike në prag të zgjedhjeve, kufiri mes politikës sociale dhe ndikimit elektoral shpesh sfumohet.
Ky kufi u vu sërish në provë në Kosovë, pas vendimeve të fundit të Qeverisë në detyrë të Albin Kurtit. Pak para zgjedhjeve të parakohshme parlamentare të 7 qershorit, Qeveria miratoi një sërë masash mbështetëse sociale, raporton Radio Evropa e Lirë.
Në ditët para fillimit të fushatës zgjedhore, më 28 maj, Qeveria shpërndau nga 100 euro si mbështetje të njëhershme për pensionistët, studentët, fëmijët dhe punëtorët. Gjithashtu, rriti në 500 euro mbështetjen për lehonat dhe ndau dy milionë euro subvencionim për kompanitë ajrore, me qëllim lehtësimin e fluturimeve për mërgimtarët gjatë verës.
Mbështetje të ngjashme, të karakterit ad hoc, ishte ofruar edhe në prag të zgjedhjeve të kaluara, në vitin 2025.
Këto vendime nxitën kritika të forta nga shoqëria civile dhe opozita, të cilat i cilësuan veprimet e Qeverisë në detyrë si përpjekje për “blerje votash”. Megjithatë, ligjet aktuale në Kosovë nuk ia ndalojnë qartësisht një qeverie shpërndarjen e ndihmave sociale apo subvencioneve në periudhë parazgjedhore apo në prag të zgjedhjeve.
**Nevoja për Ndryshime Legjislative**
Naim Jakaj, hulumtues në Institutin e Kosovës për Drejtësi (IKD), thekson për Radion Evropa e Lirë nevojën për përcaktim të qartë ligjor. Sipas tij, pas shpalljes së datës së zgjedhjeve, Qeveria në detyrë nuk duhet të marrë dhe nuk mund të zbatojë vendime për ndarjen e pakove të reja financiare për kategori të caktuara shoqërore.
Jakaj vlerëson se, në bazë të parimit të kufizimit të veprimeve, një qeveri në detyrë duhet të ushtrojë vetëm funksionet thelbësore dhe të vazhdojë zbatimin e politikave të nisura ose të planifikuara paraprakisht. Ai shton se “ajo nuk duhet të ketë mundësinë që, përmes vendimeve të veçanta, të transferojë fonde publike për kategori të caktuara, veçanërisht nëse këto fonde nuk janë të planifikuara qartë dhe nëse vendimi mund të ketë ndikim elektoral”.
Për këtë arsye, ai nënvizon nevojën për të krijuar një periudhë “financiarisht neutrale” para zgjedhjeve. Gjatë kësaj periudhe, një qeveri nuk do të mund të shpallë masa të reja financiare apo subvencione, pasi çdo ndërhyrje e tillë krijon pabarazi në garën zgjedhore dhe rrezikon përdorimin e buxhetit publik për ndikim zgjedhor.
Jakaj këshillon gjithashtu nevojën për një kod etike për Qeverinë gjatë periudhës zgjedhore, veçanërisht lidhur me përdorimin e resurseve shtetërore si automjetet zyrtare dhe derivatet. Kjo do të garantonte që partia në pushtet të mos gëzonte përparësi ndaj partive të tjera.
Ligji aktual për Zgjedhjet nuk specifikon nëse vendime të tilla të Qeverisë në detyrë, në prag të fillimit të fushatës zgjedhore, janë të kundërligjshme. Meqenëse Komisioni Qendror i Zgjedhjeve (KQZ) nuk ka rol të drejtpërdrejtë në kontrollin e shpenzimeve publike të Qeverisë (mandati i tij lidhet kryesisht me administrimin e procesit zgjedhor), Jakaj sugjeron që Agjencia për Parandalimin e Korrupsionit të ketë një rol më aktiv në vlerësimin e konfliktit të interesit dhe keqpërdorimit të resurseve shtetërore gjatë fushatës.
Po ashtu, sipas tij, Zyra Kombëtare e Auditimit duhet të kryejë inspektime të veçanta për shpenzimet publike në periudhën parazgjedhore dhe zgjedhore, sidomos për subvencionet dhe vendimet ad hoc të qeverisë.
Në prill, IKD-ja dorëzoi në Kuvend një nismë legjislative për ndryshimin dhe plotësimin e Kodit Penal, ku një nga fushat kryesore lidhet pikërisht me kriminalizimin e keqpërdorimit të fondeve publike për përfitim elektoral gjatë periudhave zgjedhore dhe parazgjedhore.
**Standardet Ndërkombëtare dhe Shembujt**
Organizata për Siguri dhe Bashkëpunim në Evropë (OSBE) dhe Komisioni i Venecias i Këshillit të Evropës, në një udhëzues të vitit 2016, kanë theksuar se ligjet shtetërore duhet të garantojnë ndalesa të qarta dhe të zbatueshme kundër përdorimit të buxhetit dhe infrastrukturës shtetërore për përfitime zgjedhore.
Udhëzuesi thekson se keqpërdorimi i fondeve publike është një fenomen i konsoliduar dhe i përhapur në shumë vende evropiane, duke ndodhur gjatë gjithë procesit zgjedhor, jo vetëm gjatë periudhës zyrtare të fushatës.
Si shembull, një raport i misionit vëzhgues të OSBE-së në vitin 2022 zbuloi se Qeveria në detyrë në Serbi kishte paraqitur një sërë skemash financiare për të joshur kategori të caktuara votuesish pak para zgjedhjeve parlamentare dhe presidenciale të atij viti. Këtu përfshiheshin pagesa të njëhershme prej 100 eurosh për të rinjtë dhe 2.500 eurosh për të sapolindurit.
OSBE-ja theksoi se, ndërsa shteti pretendonte se këto ishin masa për mirëqenie publike, koha dhe mënyra e shpërndarjes së tyre, e paplanifikuar dhe e jashtëzakonshme, ishin në kundërshtim me rekomandimet e Komisionit të Venecias.
**Arsyetimet e Kryeministrit në Detyrë**
Kryeministri në detyrë i Kosovës, Albin Kurti, ka hedhur poshtë kritikat se vendimet e Qeverisë për mbështetje financiare në periudhë zgjedhore janë “blerje votash”.
Në reagim ndaj subvencionimit prej 2 milionë eurosh për linjat ajrore, Kurti deklaroi më 27 maj se kjo u bë për të shmangur anulimin e mundshëm të fluturimeve gjatë muajve korrik dhe gusht, për shkak të rritjes së kostos së karburantit, megjithëse nuk ofroi dëshmi për këtë.
Mbështetja për mërgatën është përfshirë në Pakon e Rimëkëmbjes Ekonomike, e miratuar fillimisht në vitin 2021, por ajo nuk specifikon subvencionimin për kompanitë ajrore. Ministria e Financave nuk iu përgjigj pyetjes së Radios Evropa e Lirë nëse ky subvencionim ishte parashikuar më herët apo nëse do të jetë mbështetje afatgjatë.
Qeveria në detyrë ekzekutoi shtesat për lehonat me vlerën e re të rritur, prej 500 eurosh, më 24 maj, më shumë se një muaj para se paga minimale prej 500 eurosh të hynte në fuqi. Kurti nuk dha arsye pse u shmang pritjes deri në korrik.